Ullensvang

Faktaboks

landareal:
2 995 km²
innbyggertall:
11 048 (1. januar 2020)
administrasjonssenter:
Odda
fylke:
Vestland (fra 01.01.2020, tidligere Hordaland)
innbyggernavn:
sørfjøre, sørfjording, fjording, jondøl, jondøling, odding, oddvør
målform:
nynorsk
kommunenummer:
4618 (fra 01.01.2020, tidligere 1231)
høyeste fjell:
Sandfloegga (1721 moh.)
Kommunevåpen frå 2020

Ullensvang. Parti fra Lofthus ved Sørfjorden. Bildet er hentet fra papirleksikonet Store norske leksikon, utgitt 2005-2007.

Av /KF-arkiv ※.
Av /Store norske leksikon ※.

Plassering

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Ullensvang er ein kommune i Vestland fylke. Kommunen vart i 2020 slått saman med Jondal og Odda. Samanslåinga var del av ei landsomfattande kommunereform.

Ullensvang ligg i Hardanger, lengst søraust i Vestland fylke. Kommunen består av landet rundt botnen og på begge sider av Sørfjorden, likeeins nordvestre delen av Folgefonnhalvøya og nordsida av Utnefjorden mellom Granvinfjorden og Djupaviki i nord. Også dei sørvestlege delane av Hardangervidda med Røldal og øvre delen av Suldalsvassdraget og fjelltraktene omkring høyrer til kommunen.

Ullensvang vart oppretta som kommune 1837, då under namnet Kinsarvik; kommunen skifta namn til Ullensvang 1870. Ein mindre del av han vart overført til Vikøy (Vikør), no Kvam kommune, i 1882. Ullensvang kommune vart så 1913 delt i tre kommunar: Ullensvang, Kinsarvik og Odda.

Kinsarvik med unntak Kvanndal-området vart 1964 samam med Eidfjord og Åsgrenda av Kvam slått saman med dåverande Ullensvang til ein ny kommune med namnet Ullensvang. Frå denne vart Eidfjord i 1977 skild ut att. Kommunen fekk sine noverande grenser i 2020 då Ullensvang, Odda og Jondal vart slått saman til den nye Ullensvang kommune.

Ullensvang har grense til Vinje i Vestfold og Telemark i søraust, kommunane Sauda og Suldal i Rogaland i sør, Etne i sørvest, Kvinnherad i vest, Kvam i Hardangerfjorden i nordvest, Voss herad og Ulvik i nord og Eidfjord i nordaust.

Natur

Berggrunnen i Ullensvang er prega av gneis i eit større område i vest beståande av breddene til Sørfjorden, Oddadalen og Folgefonnhalvøya, likeeins i eit smalt belte i omkring Valldalen (sjå Valldalsvatnet), Røldal og Brattlandsdalen i sør og nokre mindre område på Hardangervidda i nord.

Hardangervidda i aust er berggrunnen sterkare prega av den kaledonske fjellkjedefoldinga (sjå kaledonske orogenese). Her finn ein dels sterkt omdanna grunnfjellsbergartar, dels omdanna kambrosiluriske bergartar, særleg fyllitt og glimmerskifer, som opprinneleg vart avsett oppå grunnfjellet. Det karakteristiske fjellet Hårteigen (1690 moh.) består av gneis og granitt og høyrer til dei såkalla skyvedekka som under den kaledonske fjellkjedefaldinga vart skyvne fra nordvest over fyllitten og glimmerskiferen. Det høgste fjellet i kommunen er Sandfloegga på Hardangervidda søraust i kommunen (1721 moh.); høgst i vest er breen på Søre Folgefonna (1662 moh.)

Dei store høgdeskilnadene i kommunen er skapte gjennom den tertiære landhevinga (2–60 millionar år sidan) og den seinare nedtæringa av landskapet, særleg langs veikare soner i berggrunnen, ikkje minst i istidene. Dette har resultert i eit dramatisk landskap med bratte fjord- og dalsider mange stader i kommunen. Hardangervidda ligg i Ullensvang stort sett på 1100–1400 moh., og av det samla arealet i kommunen ligg 83 prosent over 900 moh.

Det er store lausavsetningar i Oddadalen. Til dømes demmer ein mektig morene opp Sandvinvatnet i søre delen av tettstaden Odda.

Ullensvang har fire større vassdrag, alle med kjelder på Hardangervidda: Kinso, Opo og Tysso i aust; dei to fyrstnemnde begge verna mot kraftutbygging, samt Suldalsvassdraget som renn sørover gjennom Røldal til Suldal. Tysso og Suldalsvassdraget er sterkt utbygd til kraftføremål. Kinso og Tysso er kjende for sine høge fossar, mellom anna dei to utbygde fossane Skjeggedalsfossen (Ringedalsfossen) og Tyssestrengane i Tysso, begge med rundt 300 meter fritt fall, samt Søtefossen i Kinso med 176 meter fritt fall. Sideelva Austdøla til Opo dannar den kjente Låtefossen.

Sørvestre delen av Hardangervidda nasjonalpark og austre delen av Folgefonna nasjonalpark ligg i kommunen.

Busetnad og folketal

Busetnaden er i dominerande grad konsentrert til fjordsidene, både ved Sørfjorden og Hardangerfjorden, samt til Oddadalen. Kommunen har sju tettstader: administrasjonssenteret Odda, Tyssedal, Skare og Røldal i tidlegare Odda, Kinsarvik og Lofthus i tidlegare Ullensvang, og Jondal i tidlegare Jondal kommune. I alt bur 64 prosent av folkemengda i Ullensvang i tettstader, mot 80 prosent i Vestland fylke (2019).

Ullensvang har (etter dagens grenser) hatt ein nokså jamn nedgang i folketalet i fleire tiår, i tiårsperioden 2009–19 med gjennomsnittleg 0,2 prosent årleg mot ein etter måten stabil befolkning i Hardanger-kommunane samla og ein vekst på gjennomsnittleg 1,2 prosent årleg i Vestland fylke.

Næringsliv

Primærnæringane

Primærnæringane har 3,4 prosent av arbeidsplassane i Ullensvang mot 2,6 prosent i Vestland fylke (2018). Næringslivet syner store geografiske skilnader mellom dei ulike delane av kommunen. I tidlegare Jondal og Ullensvang spelar jordbruket ein viktig rolle. To driftsformer dominerer denne næringa her: husdyrbruk med vekt på storfe-, saue- og hønsehold og hagebruk, vesentleg frukt- og bærdyrking. Eit mildt klima og lunt lægje har gjort områda langs fjordsidene særleg i tidlegare Ullensvang kommune godt skikka for fruktavl, og her utgjer frukt- og bærarealet om lag halvparten av jordbruksarealet. Også tidlegare Jondal har noko fruktdyrking. Ullensvang er ein av dei fremste fruktdyrkingskommunane i landet med med stor både eple-, pære-, plomme- og morellproduksjon.

Ullensvang har størst skogavverking blant kommunane i Hardanger (2018). Det blir elles drive noko fiskeoppdrett i tidlegare Jondal.

Industri

Medan jordbruket speler ei viktig rolle i tidlegare Ullensvang og Jondal, dominerer industrien i tidlegare Odda. I den nye kommunen er 18 prosent av arbeidsplassane i industri, 30 prosent inkludert byggje- og anleggsverksemd/kraft- og vassforsyning (2018).

Dominerande industribransje i kommunen er primær jern- og metallindustri (62 prosent av arbeidsplassane i industri 2017) medan verkstadindustri, særleg metallvareindustri (mellom anna Hardanger Bestikk i Kinsarvik), har 21 prosent. Innan fyrstnemnde bransje dominerer Boliden Odda AS på Eitrheimsneset i Odda (sink, aluminiumfluorid m.m.) og TiZir Titanium & Iron AS i Tyssedal (titanslagg og spesialråjern). Odda Smelteverk A/S, som mellom anna produserte kalsiumkarbid, vart nedlagt 2003.

Den største tettstaden i kommunen, Odda, er eit viktig handelssenter og ein viktig eksporthamn for industriprodukter. Jondal har lange båtbyggingstradisjonar. Viktigaste industribransje i Jondal er metallvareindustri (Jondal Precision Industries).

Turisme

Ullensvang har stor turisttrafikk, både i tettstadene langs hovudvegane og i fjellet, og kommunen har ei rekkje kjende hotell, mellom anna i Lofthus, Kinsarvik, Tyssedal, Jondal, Seljestad, Røldal og Utne. Utne Hotell er mellom dei eldste i landet som framleis er i drift. I tillegg til hotella er det mange overnattingsstader og campingplassar i kommunen. Familieparken Hardangertun ligg i Kinsarvik.

Fotrutenettet både på Hardangervidda og i Folgefonnsområdet er mykje brukt. Særleg har stien fram til fjellutspringet Trolltunga aust for Ringedalsvatnet på Hardangervidda fått mykje trafikk dei siste åra. Det er alpinanlegg i Hordadalen vest for Røldal, og øvst i Krossdalen i Jondal ligg Folgefonn sommarskisenter med Norges lengste breskitrekk. Det går fotruter over Folgefonna fra Buardalen og Eitrheim vest for Odda tettstad til Maurangsfjorden i Kvinnherad.

Energi

Ullensvang er ein av dei viktigaste kraftkommunene i landet, og i 2019 var det i kommunen utbygd i alt 43 små og store vasskraftverk med ein samla maskininstallasjon på 813 MW og ein gjennomsnittleg årsproduksjon på 3789 GWh. Rundt 93 prosent av denne årsproduksjonen skjer i tidlegare Odda. Liten produksjon i resten av Ullensvang kommune har samanheng med at det her er utbygd mest små kraftverk, og ikkje minst av di Kinso- og Opovassdragene er varig verna. Dei største kraftverka er (gjennomsnittleg årsproduksjon 2019 i GWh): Tysso II kraftverk (1069), Oksla kraftverk (973) og Røldal kraftverk (904 GWh). Hovudkontoret til Indre Hardanger Kraftlag (IHK) ligg i Kinsarvik.

Samferdsel

Rv.13 går gjennom heile Ullensvang nord–sør på austsida av Sørfjorden og gjennom Oddadalen. På Skare er det tilknyting til E134 som gir heilårssamband austover til Drammen over Haukeli og vestover til Haugesund. Rv.13 fører vidare sørover via Røldal til Sand (Ryfylkevegen) og Sauda (Fv.520). Frå Rv.13 på Buneset ved grensa til Eidfjord er det heilårs samband austover ved Rv.7 over Hardangervidda og vestover via Hardangerbrua, ei av verdas lengste hengebruer (fritt spenn 1380 meter), til Bergen (Rv.13/E16).

På Folgefonnhalvøya fører Fv.550 langs vestsida av Sørfjorden til Utne og vidare langs Hardangerfjorden til Jondal tettstad. Herfra går Fv.49 vidare via den 10,4 km lange Jondalstunnelen til Mauranger i Kvinnherad og dei ytre delane av Folgefonnhalvøya. Det er ferjesamband Kinsarvik–Utne–Kvanndal, ein lekk både i sambandet vestover til Bergen (Fv.79/49) og austover til Geilo (Rv.13/7) og med Voss på Rv.13.

Om sommaren går det dagleg snøggbåt på strekninga Norheimsund–Herand–Utne–Kinsarvik–Lofthus–Ulvik–Eidfjord. Det er helikopterbase («Airlift») i Kinsarvik.

Administrativ inndeling og offentlege institusjonar

Bioforsk Ullensvang, eit statleg forskingssenter for frukt og bær, ligg på Lofthus. Her ligg òg Hardanger Folkehøgskule og Hardanger Tingrett. I Kinsarvik har Statens Kartverk ei avdeling for tinglysing av burettslag.

Ullensvang høyrer til Vest politidistrikt, Hardanger tingrett og Gulating lagmannsrett. Ullensvang kommune svarar til dei sju sokna Kinsarvik, Ullensvang, Utne, Jondal, Odda, Røldal, Skare og Tyssedal i Hardanger og Voss prosti (Bjørgvin bispedømme) i Den norske kirke.

Kommunen er med i regionrådet Hardangerrådet saman med Eidfjord, Voss herad, Kvam og Ulvik.

Mot slutten av 1800-tallet høyrde Ullensvang til Hardanger og Voss fogderi i Søndre Bergenhus amt.

Delområde og grunnkrinsar i Ullensvang

For statistiske føremål er Ullensvang kommune (per 2020) delt inn i åtte delområde med til saman 71 grunnkrinsar:

Vestsida: Åsgrenda, Vines/Kvalvik, Utne, Grimo, Jåstad, Aga, Nå, Bleie, Måge

Austsida og Oksenhalvøya: Espe, Sekse, Børve, Ullensvang, Opedal, Lofthus, Ystanes/Lutro, Kinsarvik, Ringøy, Tjoflot, Djønno, Vatnasete, Gryting, Dalamot, Kinso, Opo, Vendo, Bersåvatn, Tysso, Veig, Kvenno

Røldal: Brattlandsdalen, Horda, Kyrkjekrinsen 1, Kyrkjekrinsen 2, Fjetland, Kyrkjekrinsen 3, Valldalen/Middalsrusti

Oddadalen: Seljestad, Skare, Jøsendal, Hildal/Sandvin, Jordal, Reinsnosi

Odda: Vasstun/Mannsåker, Hjøllo, Ragde, Freim, Eide, Eidesåsen, Dalen, Rødna/Hetleflot, Nyland/Bygdabøen, Bygda, Sentrum, Kalvanes

Vestsida: Tokheim, Eitrheim, Digranes

Austsida: Tyssedal vest, Tyssedal aust, Stana/Skjelvik, Ringedalsvatnet/Langevatnet

Jondal: Herand, Svåsand/Solesnes, Krossdalen, Jondal nord, Jondal sør, Tornes, Kysnesstrand, Årvik og Årsand

Historie og kultur

Ullensvang har rike arkeologiske og historiske minne. I Jondal finst helleristningar frå bronsealderen på Bakko i Herand. Det er eit klebersteinsbrot frå yngre jernalder ved Skare (Steinaberg) og restar av ein bygdeborg på Sandvinhaugen ved sørenden av Sandvinvatnet.

I Opedal låg i slutten av middelalderen Opedal hospitium og kapell som truleg sorterte under cisterciensaraneLyse kloster, i 1551 omtalt som Opedal kloster. I same del av kommunen finst ei rekkje freda bygningar og gardsanlegg, av desse fleire frå middelalderen, mellom anna røykstover på Aga (Lagmannsstova). I Kinsarvik ligg Skiparstod, tufta til båtstøa som vart brukt til leidangskipet i Kinsarvik skipreide frå ca. 900 til 1350. På Lofthus ligg Ullensvang kyrkje bygd 1250–1300 i kleberstein og kistemur i engelsk gotikk. Også Kinsarvik kyrkje er frå mellomalderen, bygd 1150-1200 i stein i romansk stil.

På Hesthamar vest for Utne ligg sorenskrivargard frå 1723, ein av dei eldste og mest autentiske embetsgardane i landet. På Utne ligg Hardanger Folkemuseum, del av Hardanger og Voss Museum. Skredhaugen friluftsmuseum, som ligg nord for Lofthus og det freda klyngetunetAga utgjer delar av museet. Mange kunstnarar har budd i kommunen, særleg på Lofthus, til dømes kunstmalaren Bernhard Greve og komponisten Edvard Grieg som frå 1846 hadde ei hytte her; den står no i hagen til Hotel Ullensvang.

Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum i Tyssedal viser industrireising og kraftutbyggjing i eit historisk perspektiv. Her er også eit nasjonalt vannkraftmonument. Museet har ein avdeling i Odda med industriarbeidarboliger.

Røldal stavkyrkje fra 1200-tallet er kjent for sitt undergjerande krusifiks. Bygda har også bygdetun.

Jondal har ei rekkje gamle, godt bevarte gårdstun, mellom anna Viktunet i Jondal, ein gamal lensmannsgård som er bygdetun. Jondal kyrkje, som er ein langkirke i tre bygd 1888 og påbygd 1978, er med sine nesten 700 sitteplassar den største i Hardanger. Kyrkja har ein altertavle malt av Nils Bergslien. Herand har oppgangssag fra 1600-tallet og gamle båtbyggertradisjoner.

Namn og kommunevåpen

Kommunevåpen før 2020

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Kommunevåpenet i den nye Ullensvang kommune er basert på det noverande som er ein gullbjelke med tre gull-liljer, to over og ei under bjelken, mot ein raud bakgrunn. Det er henta frå våpenskjoldet til lagmannen Sigurd Brynjolvsson (1240–1303) frå Aga. Men fargane på det nye er endra til kvite liljer/bjelke på blå bakgrunn, dei same fargane som i Odda sitt tidlegare kommunevåpen.

Namnet er opphaveleg namn på prestegarden, norrønt Ullingsvangr, samansett av gudenamnet Ullin (berre kjent frå stadnamn, elles Ullr) og vang, ‘slette, jordvoll’.

Les meir i Store norske leksikon

Ekstern lenkje

Litteratur

  • Kolltveit, Olav: Odda, Ullensvang og Kinsarvik i gamal og ny tid, 1962–74, 5 b. i 8, Finn boka
  • Kolltveit, Olav: Jondal i gamal og ny tid, 1954, Finn boken
  • Losnegård, Gaute: Jondal kommune : gards- og slektssoge, 2003-, 2 b., isbn 82-996722-0-1, Finn boken

Kommentarer (1)

skrev Geir Thorsnæs

I artikkelen Ullensvang nevnes intet om at kommunen kaller seg Ullensvang herad. Tilsvarende gjelder også artiklene for de øvrige hardangerkommunene som bruker heradsbetegnelsen. Dette har sammenheng med at lovgivningen fra 1995 ikke lenger opererer med herreds- og bykommuner, bare kommuner. Se for øvrig artikkelen herredskommune i Store Norske Leksikon.

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg