sørsamisk

Den samiske nasjonalsongen, Sámi soga lávlla, er eit dikt skrive av Isak Saba i 1906. Teksten vart vedteken som samisk nasjonalsong i 1986, melodien i 1992. Teksten er omsett frå nordsamisk til dei andre samiske språka og er eigna for å vise skilnadane og likskapane mellom språka.

Første vers av den samiske nasjonalsangen på fire språk
Utbreiinga til dei ulike samiske språka. Grensene og inndelinga er omtrentlege.
Samiske språk
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Artikkelstart

Sørsamisk er eitt av dei tre offisielle samiske språka i Noreg, saman med lulesamisk og nordsamisk. Det tradisjonelle sørsamiske busetjingsområdet i Noreg strekkjer seg frå Saltfjellet i nord til Elgå i Innlandet i sør. Busetjinga er spreidd og fordelt utover eit stort område. Det er grunn til å tru at under halvparten av sørsamane meistrar språket.

Faktaboks

Språkkoder
sma (SMA)
ISO-639:3
sma

UNESCOs liste over trua språk er sørsamisk språk klassifisert som eit alvorleg trua språk. Få brukarar og store avstandar gjer at det er krevjande å drive sørsamisk språkarbeid. Samfunnet har stort behov for personar med kompetanse i sørsamisk. Spesielt gjeld dette innanfor læraryrket, utvikling av læremiddel og i offentleg forvaltning og tenesteyting.

Sørsamisk blir talt av 500–600 i Sverige og Noreg, tradisjonelt i lena Dalarna, Härjedalen, Jämtland, Västerbotten og i fylka Innlandet, Trøndelag og Nordland, men det har òg vore brukt i Dovre og på Nordmøre. I kvart land finst det 250–300 personar som snakkar sørsamisk, av ei etnisk gruppe på kring 1200 menneske.

Sørsamisk er offisielt språk i Hattfjelldal i Nordland og Røyrvik, Snåsa og Røros i Trøndelag i tillegg til norsk.

Åarjelsaemie tyder 'sørsamisk språk' og 'sørsame', og saemie tyder 'samisk språk' og 'same'. Nokre geografiske namn: Sveerje 'Sverige', Nöörje 'Noreg', Nordlaante 'Nordland', Noerhte-Trööndelaage 'Nord-Trøndelag', Åarjel-Trööndelaage 'Sør-Trøndelag', Heedmarhke 'Hedmark', Snåase 'Snåsa', Aarporte 'Hattfjelldal', Maajehjaevrie 'Majavatn'.

Språkfamilie

Det er ni levande samiske språk, som blir delt inn i fem grupper:
Samiske språk i den uralske språkfamilien
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk.

Sørsamisk er eit samisk språk. Den samiske språkgreina har ni levande språk, som blir delte inn i to hovudgrupper: Vestsamisk og austsamisk. Sørsamisk er eit vestsamisk språk, og høyrer til undergruppa sørsamiske språk saman med umesamisk.

Dei fleste samiske språka som grensar mot kvarandre, er innbyrdes forståelege. Dei utgjer eit dialektkontinuum, på same måten som til dømes det fastlandsnordiske dialektkontinuumet (nynorsk, bokmål, svensk, dansk) og det austersjøfinske dialektkontinuumet (kvensk, meänkieli, finsk, ingrisk, karelsk, vepsisk, votisk, estisk, sørestisk og livisk). Språk som står lenger frå kvarandre i kontinuumet, er ofte ikkje innbyrdes forståelege.

Dialektar

Sørsamisk har to hovuddialektar.

Språkhistorie

Tida frå 1000 før vår tidsrekning til 800 etter vår tidsrekning. blir kalla den ursamiske perioden. Frå 800 til 1600 evt., den gamalsamiske perioden, blei ursamisk splitta opp i dei moderne samiske språka.

Sørsamisk språkforsking tok til i 1860-åra med ungararen Ignácz Halász, som i 1880- og 90-åra gav ut sørsamiske tekstar og ein grammatikk. Sørsamisk fekk si første rettskriving i 1957, då Knut Bergsland og Gustav Hasselbrink gav ut Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste. Rettskrivinga likna den nordsamiske som var i bruk frå 1948 til 1979, men viste seg lite tenleg til skulebruk, og i 1968 laga Bergsland og sørsamen Ella Holm Bull ei ny, som først blei nytta i to hefte med tittelen Lohkede Saemien 'Les samisk'. Denne rettskrivinga vart seinare anbefalt av Sámi giellaráđđi / Samisk språkråd i 1976 og vedteken av Kyrkje- og undervisningsdepartementet i 1978. Rettskrivinga blir brukt både i Noreg og i Sverige.

I 1993 kom Åarjelsaemien–daaroen baakoegærja 'Sørsamisk–norsk ordbok' av Bergsland og sørsamen Lajla Mattson Magga.

Språksystem

Sørsamisk har eit omfattande bøyingssystem. Substantivet blir bøygd i to tal og åtte kasus, med fleire konservative drag, til dømes skiljet mellom kasusa inessiv og elativ, som har falle i hop i nordsamisk. Nordsamisk goaðis, som tyder både 'i gammen' og 'frå gammen', tilsvarar både gåetesne 'i gammen' og gåeteste 'frå gammen' på sørsamisk.

Sørsamisk skil mellom akkusativ og genitiv i eintal, med suffiksa -m og -n, som i gåetiem og gåetien, akkusativ og genitiv av gåetie 'gamme'. Dette skiljet har òg falle bort i nordsamisk, der goaði er både akkusativ og genitiv av goahti 'gamme'.

Lånord

Vi kjenner ikkje til sørsamiske lånord i norsk, men det har historisk interesse å granske nordiske lån i sørsamisk. Elva Namsen heiter Laakese på sørsamisk. Det er utan tvil eit lån frå nordisk, og svarar til urnordisk *Laguʀ og norrønt Lǫgr. Det sørsamiske ordet har ei form som viser at det må vere lånt før vikingtida, det vil seie før slutten av 700-talet. Ordet vitnar om at det må ha budd samar i Trøndelag i minst 1300–1400 år – men truleg mykje lenger.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg