pitesamisk

Utbreiinga til dei ulike samiske språka. Grensene og inndelinga er omtrentlege.
Samiske språk
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Artikkelstart

Pitesamisk er eit sterkt trua eller nesten forsvunne samisk språk. I Sverige er det om lag 30 personar som snakkar språket i dag, på norsk side er det grunn til å tru at pitesamisk er forsvunne. Det pågår arbeid for å revitalisere språket. UNESCO klassifiserer språket som kritisk trua.

Faktaboks

Språkkoder
sje (SJE)
ISO-639:3
sje

Det tradisjonelle pitesamiske språkområdet omfatta kommunane Beiarn, Saltdal, Gildeskål, Meløy og Rødøy og delar av Bodø og Fauske i Noreg og dei nordlege delane av kommunane Arvidsjaur og Arjeplog – langs Piteälven – i Sverige. I dag blir pitesamisk berre snakka i Sverige, av om lag 30 menneske av ei etnisk gruppe på kring 2000. Tidleg på 1900-talet fanst det òg dei som snakka pitesamisk i Noreg. Dei fleste som snakkar pitesamisk i dag, er over 60 år gamle.

Det pitesamiske språkområdet ligg i det svenske förvaltningsområdet för samiska språket, der samisk er offisielt minoritetsspråk, og pitesamisk har den offisielle statusen som følgjer med dette.

Sábme og sámegiella er dei pitesamiske orda for ‘same’ og ‘samisk språk’. Det pitesamiske språket kallar dei bidumsámegiella. Bidumedno er namnet på Piteälven, medan byen Piteå heiter Bidám og kommunen Arjeplog heiter Árjepluovve. Sverige og Noreg heiter høvesvis Sverrje og Vuodna – det siste tyder også ‘fjord’. Pitesamisk blir til dels også kalla arjeplogsamisk.

Språkfamilie

Det er ni levande samiske språk, som blir delt inn i fem grupper:
Samiske språk i den uralske språkfamilien
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner: samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner: finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner: finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk.

Pitesamisk er eit samisk språk. Den samiske språkgreina har ni levande språk, som blir delte inn i to hovudgrupper: vestsamisk og austsamisk. Pitesamisk er eit vestsamisk språk og høyrer til undergruppa sentralsamiske språk saman med lulesamisk og nordsamisk.

Dei fleste samiske språka som grensar mot kvarandre, er innbyrdes forståelege. Dei utgjer eit dialektkontinuum, på same måten som til dømes det fastlandsnordiske dialektkontinuumet (nynorsk, bokmål, svensk, dansk) og det austersjøfinske dialektkontinuumet (kvensk, meänkieli, finsk, ingrisk, karelsk, vepsisk, votisk, estisk, sørestisk og livisk). Språk som står lenger frå kvarandre i kontinuumet, er ofte ikkje innbyrdes forståelege.

Dialekter

Pitesamisk har tre hovuddialekter: nordleg (Luokta-Mavas, Ståkke), sentralt (Semisjaur-Njarg) og sørleg pitesamisk (Svaipa).

Språkhistorie

Den eldste teksten på eit språk som kan kallast pitesamisk, er katekisma Olai Swebelii A. Ups. Förklaring öfwer Lutheri Lilla Catechismum, steld genom spörsmåhl och swar. Then lappska ungdomen til tienst och befordran i christendomens kunskap frå 1738, omsett og utgitt av sokneprest Pehr Fjellström.

Den som først skildra det pitesamiske språket, var den ungarske språkforskaren Ignác Halász (1855–1901), som i 1880- og 1890-åra reiste til Noreg og Sverige for å granske samiske språk. Hovudverket hans er seksbandsverket Svéd-lapp nyelv (1885–1896) ‘Svensk-samisk språk’. Pitesamisk er skildra i band 5.

Nokre viktige sider ved pitesamisk grammatikk er framstilte i Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen ‘Samisk verbavleiing framstilt på grunnlag av pitesamisk’ (1943), doktoravhandlinga til den samiske språkforskaren Israel Ruong (1903–1986), som var professor i samisk språk og kultur ved Uppsala universitet. Ruong var fødd i Arjeplog og hadde pitesamisk som førstespråk.

I dag er pitesamisk språk i ein revitaliseringsprosess. Mellom anna er det utvikla ein pitesamisk nettordbok og ei grammatikkbok. I 2014 vart eit treårig dokumentasjonsprosjekt om pitesamiske stadnamn i Noreg avslutta.

I 2018 gav Samisk parlamentarisk råd (SPR) oppdraget til det fellsnordiske fag- og resurssenteret for samiske språk, Sámi Giellagáldu, å setje i gang arbeidet med normering av pitesamisk skriftspråk. I 2019 fekk pitesamisk eit normert skriftspråk. Seremonien fann stad i Árjepluovve/Arjeplog 20. august.

Språksystem

Eit karakteristisk drag ved pitesamisk og dei samiske språka lenger sør (umesamisk og sørsamisk), er dei omfattande vokalvekslingane som orda går igjennom når dei blir bøygde.

Både vokalane og konsonantane endrar seg mykje når eit pitesamisk ord blir bøygt. Ordet for ‘skinn’, ‘hud (på dyr)’ heiter duällje i nominativ eintal. I akkusativ eintal heiter det duoljev og i akkusativ fleirtal duljijt. Dersom vi skulle ønskje å seie ‘til skinnet’, måtte vi nytte illativ eintal – dualljáj. Det er berre konsonanten fremst i ordet som held seg uendra gjennom alle formene duällje, duoljev, duljijt, dualljáj. Dei tilsvarande formene på nordsamisk er duollji, duolji, duljiid og duolljái.

Eit anna døme er verbforma billin ‘dei var redde for’, ei bøyingsform av eit verb som i infinitiv heiter ballat ‘vere redd for’.

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Sammallahti, Pekka (1998). «The Saami Languages». An Introduction. Karasjok: Davvi Girji OS.
  • Morén-Duolljá, Bruce (2010). Bårjås 2010. «De samiske språkene: vakre, unike og uerstattelige», Drag: Báhko forlag.
  • Scheller, Elisabeth (2010). Samernas språksituation i Ryssland. Multiethnica november 2010 (32), Uppsala universitet.
  • Nickel, Klaus Peter & Pekka Sammallahti (2011)."Nordsamisk grammatikk". Karasjok: Davvi Girji OS.
  • J. Wilbur, 2014. A grammar of Pite Saami. Studies in Diversity Linguistics 5. Berlin: Language Science Press.
  • Eliel Lagercrantz: Synopsis des Lappischen. (Oslo Etnografiske Museums skrifter bind 2, hefte 4). Oslo 1941 (sidene 311–318 handlar om pitesamisk, under tittelen «12. Gebirgsdialekt in Arjeplog»)
  • Riitta-Liisa Valijärvi & Joshua Wilbur: «The past, present and future of the Pite Saami language. Sociological factors and revitalization efforts», Nordic Journal of Linguistics, vol. 34, nr. 03 (sidene 295–329)

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg