Faktaboks

Landareal
1 349 km²
Innbyggertall
2498 (2022)
Administrasjonssenter
Dovre
Fylke
Innlandet (frå 01.01.2020, tidlegare Oppland)
Innbyggernavn
dovring
Målform
nøytral
Kommunenummer
3431 (frå 01.01.2020, tidlegare 0511)
Høyeste fjell
Snøhetta (2287 moh.)

Kommunevåpen

Dovre er ei fjellbygd med ei vidare dalform enn lengre sør i Gudbrandsdalen.

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Artikkelstart

Dovre er ein kommune i Innlandet fylke, i Nord-Gudbrandsdalen. Kommunen grensar til Oppdal i nord, Folldal i aust, Sel i sør og Vågå og Lesja i vest. Kommunen vart skild ut frå Lesja kommune i 1863, og den einaste seinare endringa av kommunegrensene kom i 1970, då eit mindre område vart overført til Folldal. Gudbrandsdalslågen renn gjennom den vestlege delen av kommunen, som er ei typisk fjellbygd.

Natur

Snøhetta på Dovrefjell er det høgaste punktet til kommunen og det høgaste fjellet i landet utanfor Jotunheimen.

Av .
Lisens: CC BY NC 2.0
Frå Grimsdalen.
Grimsdalen ein septemberdag
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Heile kommunen ligg over 440 meter over havet. Dei største høgdene er Dovrefjell (Snøhetta, 2286 meter over havet) i nord og Rondane (Rondslottet, 2178 meter over havet) i søraust (på grensa til Folldal). I begge desse høgfjellsområda er berggrunnen av hard kvartsitt frå overgangen mellom jordas urtid og kambrisk tid (sparagmitt). Mellom fjellpartia er landskapet flatare med høgfjellsvidder og myrar om lag 1000 meter over havet. Berggrunnen her består helst av mjukare bergartar (fyllitt) frå den kaledonske foldesona, som gir fruktbar jord og godt grunnlag for seterdrift. Dyrkingsjorda i hovuddalføret består mest av leirblanda aur i terrassar, truleg avsett i ein bredemd sjø ved slutten av siste istid.

Mot nord og aust ligg store fjellvidder med mellom anna den nordvestre delen av Rondane og sørlege delen av Dovrefjell. Fokstumyra, nordaust for Dombås, er kjent for det rike fuglelivet sitt, og vart totalfreda alt i 1923. Fredinga var den første i sitt slag i Noreg. Dei tre nasjonalparkane Dovrefjell-Sunndalsfjella, Rondane og Dovre omfattar område i Dovre kommune.

Befolkning og busetnad

Det meste av busetnaden er på austsida av Lågens dalføre mellom 450 og 650 meter over havet. Vel helvta av innbyggjarane i kommunen bur i tettstaden Dombås og i administrasjonssenteret Dovre. Dombås er veg- og jernbaneknutepunktet, og derfor òg sentrum for turisme og handel. Folketalet i kommunen har vist ein viss tilbakegang, og i tiårsperioden 2009-2019 gjekk folketalet tilbake med 5,7 prosent.

Næringsliv

DNTs hytte Grimsdalshytta. Naturbasert turisme er ei viktig næring i kommunen.

Grimsdalshytta
Lisens: CC BY SA 3.0

Tradisjonelt har Dovre vore ein rein landbrukskommune, men i dag utgjer varehandel, samferdsel og reiseliv ein stadig større del av næringslivet. Jord- og skogbruk er framleis viktig, og sysselset 9 prosent av dei yrkesaktive. Ein del av industrien i kommunen er knytt til naturgrunnlaget, med steinindustri og ysteri på Dovre og trevareindustri på Dombås. Telenor har reparasjonsverkstad på Dombås.

Det er svært lite vasskraftproduksjon i Dovre. Den gjennomsnittlege årsproduksjonen i kommunen er på 9 gigawattimar (GWh) per 2016. Det er to kraftverk i kommunen, største fallhøgd er 247 meter.

Den storslåtte naturen i kommunen gjer reiseliv og turisme til den næringsgreina som veks sterkast, og har ført til fleire etableringar i kommunen. Dovrefjell aktivitetssenter har mange friluftslivsarrangement, og det er òg alpinanlegg og to større hotell på Dombås og fjellstover på Dovrefjell. Langs E6 ligg fleire campingplassar.

Samferdsel

Veg- og jernbaneknutepunktet Dombås knyter Austlandet til Vestlandet og Trøndelag. På Dombås går Dovrebanen nordaustover til Trondheim, medan Raumabanen går vestover til Åndalsnes. E6 går over Dombås til Trondheim parallelt med jernbanen. E136 følgjer jernbanen til Åndalsnes og går derfrå vidare til Ålesund. Norsk Luftambulanse har base på Dombås. Hjerleid skule og handverkssenter er ein friskule som gir utdanning i tradisjonelle handverksfag.

Administrativ inndeling og offentlege institusjonar

Nord-Gudbrandsdal vidaregåande skule har avdeling på Dombås. Heimevernet har skule på Dombås.

Dovre høyrer til Innlandet politidistrikt, Vestre Innlandet tingrett og Eidsivating lagmannsrett.

Kommunen er med i regionrådet Nord-Gudbrandsdal regionråd saman med Lesja, Lom, Sel, Skjåk og Vågå.

Dovre kommune svarar til dei to sokna Dombås og Dovre i Nord-Gudbrandsdal prosti (Hamar bispedømme) i Den norske kirke.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Dovre til Nordre Gudbrandsdalen fogderi i Kristians amt.

Delområde og grunnkrinsar i Dovre

For statistiske formål er Dovre kommune (per 2016) delt inn i to delområde med til saman 26 grunnkrinsar:

  • Dovre syd: Ryddøl, Brennhaug, Veslfjellet, Veslhøi, Dovre, Jønndal, Storhovda, Nonshø, Kråvollen, Veslekuva, Grimsdalen, Dørådalen
  • Dovre nord: Skeivollen, Enjekollan, Møkjalasset, Lissbekken, Dombås vest, Einbu, Dombås øst, Dombås nord, Grønbogen, Gardsenden, Blåhøin, Hjerkin, Svånådalen, Kås

Historikk og kultur

Dovre. Den gamle kongsgarden Tofte, der norske kongar frå Harald Hårfagre til Karl Johan har vore gjester. Av dagens bygningar er den eldste frå omkring 1683, våningshuset frå 1783. Garden var i lange tider siste skysskifte før ein reiste over Dovrefjell.

.
Lisens: fri

Dovre kirke.

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Dovre er rik på kulturminne. Storgarden Tofte vart i gamle dokument kalla kongsgard, og var i lange tider siste skysskifte før ein tok over Dovrefjell. Frå Olav den heilage si tid har omtrent alle norske kongar vore gjester på Tofte.

I Dovre kommune ligg delar av tre nasjonalparkar, mellom anna Rondane, som i 1962 vart den første nasjonalparken i Noreg. Meir enn 70 prosent av arealet i kommunen er verna. Dombås Nasjonalparksenter har utstillingar og arrangement knytte til desse parkane, og både i Rondane og på Dovrefjell finst det mykje brukte fotturruter. Over Dovrefjell, langs E6 og Dovrebanen, kan ein gå den gamle kongevegen mellom Trondheim og Oslo. På Hjerkinn ligg Norsk Villreinsenter Nord. På Dovrefjell lever dei einaste ville moskusane i Noreg.

I aprildagane i 1940, under andre verdskrigen, stod det harde kampar i Dovre mellom tyske og norske/britiske styrkar. 14. april vart 180 tyske fallskjermsoldatar sleppte mellom Dovre og Dombås for å avskjere retrettvegen mot kysten for kongen og regjeringsmedlemmer som oppheldt seg i Gudbrandsdalen. Fem dagar seinare kapitulerte den tyske stillinga, etter åtak av norske styrkar sørfrå og nordfrå. Under den generelle tilbaketrekkinga frå Sør-Noreg hadde general Otto Ruge hovudkvarteret sitt på Brennhaug 26.–28. april 1940.

Den gamle kongevegen over Dovre er bevart mellom Tofte og Fokstua og mellom Hjerkinn og Kongsvoll. Dovre kyrkje er ei tømmerkyrkje frå 1736 som vart kledd utvendig med skifer i 1830-åra. På Hjerkinn ligg Eysteinkirken, som vart reist i 1969 til minne om kong Eystein Magnusson. På Hjerkinn ligg òg Norsk villreinsenter.

Kommunevåpen og namn

Kommunevåpenet har ein svart moskus mot sølv bakgrunn og viser til at kommunen har ein fast, vill moskusstamme.

Namnet Dovre kjem truleg av norrønt Dofrar, opphavleg gards- og bygdenamn med usikker tolking. Kanskje er dette ei avleiing av davra, 'spakne, løye', slik at Dofrar kan tyde 'ein stad med ly for uvêr'. Det kan òg vere avleiing av indoeuropeisk dhubh, her med tydinga 'djup'. Namnet Dovre skal då tyde 'dal, kløft'.

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Kaas, Gunnar & Arnfinn Engen: Bygdabok for Dovre: gardar, hus og folk, b. 1: Frå Hjerkinn til Hjelle, 2003
  • Kleiven, Ivar: Gamal bondekultur i Gudbrandsdalen: Lesja og Dovre, 1923

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg