lulesamisk

Den samiske nasjonalsangen, Sámi soga lávlla, er et dikt skrevet av Isak Saba i 1906. Teksten ble vedtatt som samisk nasjonalsang i 1986, melodien i 1992. Teksten er oversatt fra nordsamisk til de andre samiske språkene og er egnet for å vise forskjellene og likhetene mellom språkene.

Første vers av den samiske nasjonalsangen på fire språk
Utbreiinga til dei ulike samiske språka. Grensene og inndelinga er omtrentlege.
Samiske språk
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Artikkelstart

Lulesamisk er eitt av dei tre offisielle samiske språka i Noreg, saman med sørsamisk og nordsamisk. Lulesamisk er førstespråket til 1500 personar i Sverige og 500 i Noreg, av ei etnisk gruppe på til saman 7000–8000 menneske. På UNESCOs liste over trua språk er lulesamisk klassifisert som alvorleg trua.

Faktaboks

Språkkoder
smj (SMJ)
ISO-639:3
smj

Det tradisjonelle lulesamiske språkområdet i Noreg strekkjer seg frå Ballangen i nord til Saltfjellet i sør og omfattar mellom anna Tysfjord, Hamarøy, Steigen, Sørfold og delar av Fauske kommune i Nordland fylke. På svensk side blir lulesamisk snakka langs Lule älvdal i Jokkmokk kommune og del av Boden og Gällivare kommunar i Norrbottens län og frå Piteälven i sør til Kaitumälven i nord i Gällivara kommune.

Lulesamisk er jamstilt med norsk som offisielt språk i Hamarøy kommune, som er med i det norske forvaltingsområdet for samisk språk. Det har status som offisielt minoritetsspråk i kommunane Gällivare og Jokkmokk, som er med i det svenske förvaltningsområdet för samiska språket.

Julevsábme tyder ‘lulesame’ og ‘lulesamisk språk’. Språket kan òg kallast julevsámegiella. Sábme (med stor forbokstav) tyder ‘Sameland’, medan sábme (med liten forbokstav) og sábmelasj tyder ‘same’. Lulesamisk blir tala i to land, Vuodna ‘Noreg’ (bokstavleg ‘Fjord’) og Svierigi ‘Sverige’. Kommunane i det lulesamiske busetnadsområdet har desse lulesamiske namna: Divtasvuodna ‘Tysfjord’, Fuolldá ‘Sørfold’, Fuosko ‘Fauske’, Hábmer ‘Hamarøy’ og Stájggo ‘Steigen’ i Noreg og Jåhkåmåhkke ‘Jokkmokk’ og Jiellevárre eller Váhtjer ‘Gällivare’ i Sverige.

Språkfamilie

Det er ni levande samiske språk, som blir delt inn i fem grupper:
Samiske språk i den uralske språkfamilien
Lisens: CC BY NC SA 3.0

Den uralske språkfamilien har to hovudgreiner, samojedisk og finsk-ugrisk. Finsk-ugrisk har òg to greiner, finsk-permisk og ugrisk. Finsk-permisk har atter to greiner, finsk-volgaisk og permisk. Finsk-volgaisk deler vi i mari (tsjeremissisk), mordvinsk og finsk-samisk, og finsk-samisk deler vi i austersjøfinsk og samisk.

Lulesamisk er eit samisk språk. Den samiske språkgreina har ni levande språk, som blir delte inn i to hovudgrupper: Vestsamisk og austsamisk. Lulesamisk er eit vestsamisk språk, og høyrer til undergruppa sentralsamiske språk saman med pitesamisk og nordsamisk.

Dei fleste samiske språka som grensar mot kvarandre, er innbyrdes forståelege. Dei utgjer eit dialektkontinuum, på same måten som til dømes det fastlandsnordiske dialektkontinuumet (nynorsk, bokmål, svensk, dansk) og det austersjøfinske dialektkontinuumet (kvensk, meänkieli, finsk, ingrisk, karelsk, vepsisk, votisk, estisk, sørestisk og livisk). Språk som står lenger frå kvarandre i kontinuumet, er ofte ikkje innbyrdes forståelege.

Dialektar

Lulesamisk blir delte inn i fire hovuddialektar:

  • nordleg lulesamisk: Girjas (tidlegare Norrkaitum), Baste čearru (tidlegare Mellanbyn), Unna tjerusj (tidlegare Sörkaitum)
  • sentrallulesamisk: Sirges og Jåhkågaska tjiellde i Jokkmokk i Sverige og Ballangen, tidlegare Tysfjord, Hamarøy, Steigen, Sørfold og delar av Fauske i Noreg
  • skoglulesamisk: Gällivare, Slakka (tidlegare Serri) og Udtja i Sverige
  • sørleg lulesamisk: frå Tuorpon til Árjepluovve i Sverige

Språkhistorie

Rettskrivingsmodellen er etter Knut Bergsland og Israel Ruong frå 1948.

Det første lulesamiske skriftspråket blei etablert av presten Lars Levi Læstadius (1800–1861), som mellom 1839 og 1844 gav ut fire tekstar på lulesamisk, mellom anna bøkene Hålaitattem Ristagasa ja Satte almatja kaskan (1839) ‘Samtale mellom ein kristen og ein ikkje-truande’ og Tåluts Suptsasah, Jubmela pirra ja Almatji pirra (1844) ‘Gamle forteljingar, om Gud og om mennska’. Desse bøkene var dei første bøkene som er skrivne på samisk i utgangspunktet – alle tidlegare bøker på samiske språk var omsetjingar.

Karl Bernhard Wiklund (1868–1934) utvikla ei ny rettskriving først på 1900-talet. Ei tredje rettskriving kom etter andre verdskrigen, utvikla på grunnlag av den nordsamiske rettskrivinga til Knut Bergsland (1914–1998) og Israel Ruong (1903–1986) frå 1948. Ei fjerde rettskskriving vart utarbeidde og beskrivne i Nils Eric Spiiks Lulesamisk grammatik frå 1977, seinare vedteke av lulesamisk språknemnd i 1983 og gjeld både for Noreg og Sverige.

31. juli 1994 opna kong Harald Árran – julevsáme guovdásj ‘Eldstaden – lulesamisk senter’ i Ájluokta/Drag i Tysfjord. Her blir det mellom anna halde kurs i lulesamisk, og senteret har ein barnehage, Árran Mánnágárdde, der lulesamisk er hovudspråket.

Språksystem

Medan vi på norsk legg til adverbet ikkje i ei setning for å uttrykkje nekting, til dømes eg kjem ikkje, har lulesamisk – og andre samiske språk og mange andre finsk-ugriske språk – eit eige hjelpeverb som tyder ‘ikkje’. Iv, ij, ittjiv og ittjij i venstre kolonne i tabellen nedanfor er bøyingsformer av dette nektingsverbet.

Lulesamisk Nordsamisk Norsk
boadáv boađán ‘eg kjem’
boahtá boahtá ‘ho/han kjem’
båhtiv bohten ‘eg kom’
bådij bođii ‘ho/han kom’
iv boade in boađe ‘eg kjem ikkje’
ij boade ii boađe ‘ho/han kjem ikkje’
ittjiv boade in boahtán ‘eg kom ikkje’
ittjij boade ii boahtán ‘ho/han kom ikkje’

Nektingsverbet blir bøygd i person/tal og tid, til dømes slik at iv tyder ‘ikkje+eg+notid’, ij tyder ‘ho/han+ikkje+notid’, ittjiv tyder ‘ikkje+eg+fortid’ og ittjij tyder ‘ikkje+ho/han+fortid’. I ei setning utan nekting blir hovudverbet bøygd i person/tal og tid, som vist med dei fire øvste døma i tabellen ovanfor. Når setninga inneheld eit nektingsverb, står derimot hovudverbet i ei uforanderleg form, boade.

Tidsbøyinga av nektingsverbet har lulesamisk til felles med sørsamisk, umesamisk og pitesamisk, medan andre samiske språk alltid uttrykkjer tid i hovudverbet, som vist med nordsamiske døme i tabellen – boađe blir nytta i presens og boahtán i fortid – medan nektingsverbet berre uttrykkjer person/tid. Lulesamisk har her eit konservativt system, som er blitt borte lenger nord. Interessant nok liknar dei samiske språka nordanfor lulesamisk på finsk og nordestisk på dette punktet, medan lulesamisk og dei samiske språka lenger sør har det same gamle systemet som sør- og austestisk.

Alfabet

Det lulesamiske alfabetet ser slik ut: Aa, Áá, Bb, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Ŋŋ, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Åå, Æ/Äæ/ä. Bokstaven Ææ blir nytta i Noreg og Ää i Sverige.

Det lulesamiske lydsystemet liknar det nordsamiske, men lulesamisk nyttar ikkje bokstavane Cc, Čč, Šš, Zz, Žž. Lydane [ð] og [θ], som blir skrivne Đđ og Ŧŧ på nordsamisk, finst ikkje i lulesamisk. Lulesamisk tjietjav tsitsátja ‘sju små sporvar’ kan jamførast med nordsamisk čieža cizáža.

Lånord

Den svenske fjellbygda Kvikkjokk ligg i Jokkmokk kommune. På svensk har staden eit namn – Kvikkjokk – som har opphav i det lulesamiske Guojkkajåhkå ‘Fosselva’, eit eldre namn på elva som no heiter Gamájåhkå ‘Bulderelva’ på lulesamisk og Kamajokk på svensk. Det budde berre samar i Kvikkjokk fram til 1659, då det blei oppdaga sølvmalm på staden. Snart blei det bygt ei smeltehytte der, og det svenske ordet hyttan er opphavet til det lulesamiske namnet på staden – Huhttán.

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Harald Grundström: Lulelapsk ordbok (Lulelappisches Wörterbuch). Waverly Press, Baltimore 1954
  • Pekka Sammallahti: The Saami Languages. Davvi Girji, Kárášjohka 1998 (sidene 153–156 handlar om lulesamisk)
  • Nils-Eric Spiik: Lulesamisk grammatik. Sameskolstyrelsen, Luleå 1989
  • Nils-Eric Spiik: Lulesamisk ordbok: svensk–samisk. Sameskolstyrelsen, Jokkmokk 1994

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg