Sumerisk, eit gamalt og utdøytt språk som blei tala og skrive av sumerarane, det førsemittiske folkeslaget i Mesopotamia. Sumerisk blei skrive med kileskrift, som er det eldste kjende skriftsystemet.

Sumerisk er heilt forskjellig frå de semittiske språka, og det er enno ikkje påvist slektskap med nokon andre språk. Dei tidlegaste sumeriske innskriftene stammar frå rundt 3200 fvt. Språket fungerte lenge som vanleg talespråk i Mesopotamia. Gjennom 2000-talet fvt. blei det gradvis trengt ut av akkadisk, men blei seinare brukt som skriftspråk for dei lærde heilt fram til dei siste hundreåra fvt. 

Alt på 1850-talet oppdaga forskarane at nokre kileskrifttavler var skrivne på to språk, eit semittisk og eit anna ukjent språk. Det blei etter kvart klart at det andre språket hadde blitt tala av eit tidlegare folkeslag og levde vidare som kulturspråk etter at det døydde ut som talespråk. Når ein no kallar dette ikkje-semittiske språket sumerisk, er det i samsvar med språkbruken til dei gamle babyloniarane. Sumerarane sjølve kalla språket for eme-gi(r). Språket sumerisk blei tyda på slutten av 1800-talet, og dei første sumeriske og akkadiske tekstane blei publiserte i 1907. 

Tekstane omfattar både kongelister, administrative tekstar, forretningsdokument, mytar og religiøse hymner. Vi har òg fått kjennskap til dei religiøse førestillingane til sumerarane gjennom forteljingar om skapinga av verda og mennesket og den store flaumen (Ziusudra). Fleire av disse førestillingane blei seinare vidareførte av den akkadiske kulturen og seinare kulturar i området (AtrahasisNoas ark). Mange opphavleg sumeriske tekstar er overleverte for ettertida i akkadisk omsetjing.

Teoriane om korleis sumerisk blei uttala byggjer på jamføring av sumerisk og akkadisk – akkadiske lånord i sumerisk, sumeriske lånord i akkadisk og tilhøvet mellom sumeriske og akkadiske stavemåtar. Forskarane er samde om ein standard sumerisk translitterasjon, men det er ein del usemje om dei nøyaktige fonetiske verdiane til kvar bokstav i translitterasjonen. Tabellen under viser standardtranslitterasjonen av konsonantane i kursiv og ei vanleg oppfatning av dei fonetiske verdiane i hakeparentesar, i IPA-transkripsjon. Tre konsonantar som til vanleg ikkje blir translittererte, men som det finst gode argument for at språket hadde, er attgjevne med ein lang strek (—) i translitterasjonen. Merk forkortingane ust(emd), uasp(irert), asp(irert), lab(ial), alv(eolar), pal(atal), vel(ar) og glot(tal).

- lab. alv. pal. vel. glot.
ust., uasp. plosiv b [p] d [t] - g [k] — [ʔ]
ust., asp. plosiv p [pʰ] t [ʰ] - k [kʰ] -
ust., uasp. affrikat - z [ʦ] - - -
ust., asp. affrikat - ř [ʦʰ] - - -
ust. frikativ - s [s] š [ʃ] [x] — [h]
nasal m [m] n [n] - ĝ [ŋ] -
rotikon (r-lyd) - r [ɾ] - - -
lateral - l [l] - - -
halvvokal - - — [j] - -

Konsonantane kunne vere både korte (enkle) og lange (geminerte) mellom vokalar.

Sumerisk hadde fire korte og fire lange vokalar:

- kort, fremre kort, bakre lang, fremre lang, bakre
trong [i] [u] ī [iː] ū [uː]
open [e] [ɑ] ē [eː] ā [ɑː]

Substantiva i sumerisk er ein open ordklasse (det vil seie ein ordklasse med eit stort og nærmast uavgrensa tal med medlemer) med to genus, eit menneske-genus og eit ting-genus (eller ikkje-menneske-genus). Genuset kom ikkje fram på substantiva, men i pronomen og verbbøying. Nye substantiv kunne dannast ved avleiing (suffigering, konversjon og reduplikasjon) og samansetning. Substantivet blei ikkje bøygt. Numerus (tal) og kasus blei uttrykte ved hjelp av klitikon på slutten av nominalfrasen. Det fanst elleve kasus. Skiljet mellom eintal og fleirtal blei uttrykt berre ved substantiv som høyrde til menneske-genuset.

Sumerisk hadde berre nokre få dusin adjektiv, og det fanst ingen måtar å danne nye adjektiv på. Adjektivet blei ikkje bøygt. Adjektivet var ein lukka ordklasse (det vil seie ein ordklasse med eit lite og fast tal på medlemer).

Også verbet i sumerisk var ein lukka ordklasse. Det fanst berre nokre få hundre verb og ingen mekanismar for å lage nye verb. Verbet hadde infinitte former (partisipp) og finitte. Dei finitte formene hadde ei kompleks bøying med opp til ni prefiks og tre suffiks. I tillegg kunne fleire klitikon knytast til verbet. Prefiksa og suffiksa kunne uttrykkje ei lang rekkje forskjellige tydingar, mellom anna subjekt og objekt, tempus, aspekt, modus, negasjon og retning; jamfør verbet i setninga i avsnittet Syntaks.

Den sumeriske setninga hadde leddstillinga SOV. I kasus-systemet er det eit skilje mellom ergativ og absolutiv, men i andre delar av grammatikken fins òg eit nominativ-akkusativ-system og eit tredje system der intransitivt subjekt, transitivt subjekt og objekt alle er markerte forskjellig. Her er eit døme på ei setning (merk forkortingane VP = vokalprefiks, IO = indirekte objekt, A = transitivt subjekt, S = intransitivt subjekt, DO = direkt objekt), der likskapsteikn (=) markerer eit klitikon, og bindestrek (-) markerer eit affiks:

diku lugal=ak=e luʔessak=ra bala ʔi-nna-n-šum

dommar konge=GENITIV=ERGATIV Lu'essa=DATIV prebende (=ABSOLUTIV) VP-3SG.IO-3SG.A-gje(-3SG.S/DO)

«Den kongelege domaren gav Lu'essa prebenden.»

Legg merke til at bøyinga på verbforma ʔinnanšum uttrykkjer subjekt, indirekte objekt og direkte objekt.

I nominalfrasen står hovudleddet fremst, som i dette dømet:

kag dumu=ane=enē=ak=ʔa

munn barn=hennar=PLURALIS=GENITIV=LOKATIV

«I munnen til borna hennar.»

  • Braarvig, Jens: Sumeriske skrifter, i  Verdens hellige skrifter. Bokklubben 2006.

Foreslå endringer i tekst

Foreslå bilder til artikkelen

Kommentarer

Har du spørsmål om eller kommentarer til artikkelen?

Kommentaren din vil bli publisert under artikkelen, og fagansvarlig eller redaktør vil svare når de har mulighet.

Du må være logget inn for å kommentere.