tempus

Artikkelstart

Tempus er ein grammatisk kategori som plasserer ei setning i tid, for eksempel i fortid eller notid. Det er svært vanleg at tempus blir uttrykt gjennom bøying av verbet.

Faktaboks

Uttale
tˈempus
Etymologi

latin tempus ‘tid’, fleirtal tempora

Også kjent som

tid

Tempus kan illustrerast med desse norske setningane:

  1. Eli leitar etter hunden – notid
  2. Eli leita etter hunden – fortid
  3. Eli skal leite etter hunden – framtid

Verbforma leitar har tempuset presens eller «notid». Verbforma leita har tempuset preteritum eller «fortid». Den samansette verbforma skal leite har tempuset futurum eller «framtid».

Ytringstidspunktet

Presens, preteritum og futurum er definerte med utgangspunkt i det tidspunktet då ei setning blir ytra. Dersom vi les «Harald Hårfagre sa 'Eg skal ikkje klyppe håret før heile Noreg er mitt'», så forstår vi at han snakka om eit tidspunkt etter at han sa det – ei framtid for han, sjølv om det for oss er ei fjern fortid.

  • Presens plasserer situasjonen ytringstidspunktet.
  • Preteritum plasserer situasjonen før ytringstidspunktet.
  • Futurum plasserer situasjonen etter ytringstidspunktet.

Tempus i norsk

Norsk – på linje med andre germanske språk – uttrykkjer to tempus med verbbøying:

  • presens (notid): Det står ein friar uti garden.
  • preteritum (fortid): Bønder sine økser brynte hvor en hær drog frem.

Dei norske presensformene kan òg brukast om framtid:

  • Kjæm du i kveld, så står nykkjyl'n i døra

Strengt teke burde desse «presensformene» kallast ikkje-preteritum. Som vist lenger nede, finst det i nokre språk eigne bøyingsformer av verbet som uttrykkjer futurum(framtid).

Norsk har i tillegg ei rekkje samansette (perifrastiske) futurumformer, mellom anna desse:

  • Eg skal ta meg ein tur til byen i morgon.
  • Det vil bli mykje varmare i åra som kjem.
  • Det kjem til å ta fyr!
  • Eg blir å dra i ettermiddag.

Tempus i nokre andre språk

Tempus blir uttrykt på mange måtar i ulike språk. Somme språk har ikkje tempus i det heile, og andre har veldig detaljerte system.

Mandarin

I mandarin er verbet ubøyeleg, og det er samanhengen som fortel kva tidspunkt handlinga skjer på, som i desse setningane, der verbet 去 'gå, dra av garde' blir brukt om fortid, notid eller framtid, avhengig av kva for tidsuttrykk det står i lag med:

  • Fortid: Wǒmen zuótiān qù sànbù. 我门昨天去散步。
  • 'Vi (wǒmen) gjekk () ein spasertur (sànbù) i går (zuótiān).'
  • Notid: Wǒmen měi tiān qù sànbù. 我门每天去散步。
  • 'Vi (wǒmen) går () ein spasertur (sànbù) kvar dag (měi tiān).'
  • Framtid: Wǒmen míngtiān qù sànbù. 我门明天去散步。
  • 'Vi (wǒmen) skal gå () ein spasertur (sànbù) i morgon (míngtiān).'

Nordsamisk

Nordsamisk – som andre samiske språk og austersjøfinske språk – har eit tempussystem som liknar det germanske, med ei ikkje-preteritumsform (som uttrykkjer presens og futurum) og ei preteritumsform:

  • Preteritum: Álggus Ipmil sivdnidii almmi ja eatnama.
  • 'I opphavet (álggus) skapte (sivdnidii) Gud (Ipmil) himmelen (almmi) og (ja) jorda (eatnama).'
  • Presens med ikkje-preteritum: Olmmoš ii eale dušše láibbiin.
  • 'Mennesket (olmmoš) lever (eale) ikkje (ii) av brød (láibbiin) åleine (dušše 'berre').'
  • Futurum med ikkje-preteritum: Son ássá sin gaskkas.
  • 'Han (son) skal bu (ássá 'bur') hos (gaskkas 'mellom') dei (sin).'

Romanés

Romanes bøyer verbet i tre tempus:

  • Preteritum: dikhlem 'eg såg' (perfektiv); dikhavas 'eg såg' (imperfektiv)
  • Presens: dikhav 'eg ser'
  • Futurum: dikhava 'eg skal sjå'

Latin har akkurat det same systemet, som til dels også har overlevd i dei romanske språka.

Grønlandsk

Grønlandsk skil mellom futurum og ikkje-futurum, slik at futurum blir brukt om framtida, mens ikkje-futurum blir brukt om notida og fortida. Verbforma naluppugut kan setjast om med ‘vi svømmer’ eller ‘vi svømte’, avhengig av samanhengen:

  • Maanna naluttarfimmi Malimmi naluppugut. ‘Vi svømmer (naluppugut) i svømmebassenget (naluttarfimmi) i Malik (Malimmi) no (maanna).’
  • Ipassaq naluttarfimmi Malimmi naluppugut. ‘Vi svømte (naluppugut) i svømmebassenget (naluttarfimmi) i Malik (Malimmi) i går (ipassaq).’

Verbforma sinissaaq ‘ho/han skal sove’ er derimot eintydig futurum:

  • Dronningi tupermi sinissaaq. ‘Dronninga (dronningi) skal sove (sinissaaq) i eit telt (tupermi).

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg