Dativ er eit kasus som typisk brukast for det indirekte objektet. Det vil seie det setningsleddet som uttrykkjer dei semantiske rollene recipiens (mottakar) og benefaktiv (nokon som ikkje er direkte involvert i handlinga, men som har interesse av ho). 

Recipiens kan illustrerast med desse setningane frå islandsk, latin og tyrkisk, som alle tyder ‘Han gav mannen boka’ (NOM = nominativ; AKK = akkusativ):

(1) Islandsk

subjekt . indirekte objekt direkte objekt
Hann gaf manninum bókina.
han.NOM gav mannen.DATIV boka.AKK

(2) Latin

direkte objekt . indirekte objekt
Librum dedit virō.
bok.NOM han gav mann.DATIV

(3) Tyrkisk

subjekt direkte objekt indirekte objekt
O kitabı adama verdi.
han.NOM bok.AKK mann.DATIV gav

Her står det indirekte objektet, manninum / virō / adama ‘mannen’ i dativ, i motsetnad til det direkte objektet, bókina / librum / kitabı ‘boka’, som står i akkusativ.

Eit indirekte objekt i dativ kan som regel ogå uttrykkje den semantiske rolla benefaktiv, nokon eller noko som ikkje er direkte involvert i handlinga, men som har interesse av handlinga. Dette kan illustrerast med desse tyrkiske setningane:

(4) Tyrkisk

direkte objekt indirekte objekt
Mektubu Ali'ye gösterdim
brev.AKK Ali.DATIV eg viste

‘Eg viste Ali brevet.’

(5) Tyrkisk

indirekte objekt direkte objekt
Hizmetçiye bir palto alacağız
tenar.DATIV ein frakk.ABSOLUTIV vi skal kjøpe

‘Vi skal kjøpe ein frakk for tenaren.’

(Absolutiv blir nytta i tyrkisk som namn på kasuset for subjekt og ubunde direkte objekt.)

I mange språk er dativ òg kasuset for den semantiske rolla mål, det vil seie endepunktet for ei rørsle. Dette kan illustrerast med desse setningane frå kanuri, der dativ er uttrykt med den enklitiske partikkelen ro (ADV = adverbial):

(6) Kanuri

direkte objekt indirekte objekt
Kúngǝ́na awá sáwanyíbero-ro yíkin.
pengar.NOM far min sin ven-DATIV eg skal gje

‘Eg skal gje pengane til venen til far min.’

(7) Kanuri

indirekte objekt adverbial
Wú-ro Bámá-ro lenúwi.
eg-DATIV Bama-DATIV de reiser

‘De reiser til Bama for meg.’

I setning (7) har både det indirekte objektet wú-ro ‘for meg’ og adverbialet Bámá-ro ‘til Bama’ dativ-markøren ro.

Når eit kasus er uttrykk for fleire semantiske roller, er det oftast ein klar semantisk samanheng mellom dei ulike rollene. Dette gjeld òg for dei rollene som dativ uttrykkjer. Recipiens liknar eit mål, ved i hovudsak å vere eit levande og tenkjande endepunkt for det som blir gjeve. Benefaktiv og recipiens har det til felles at dei er levande og tenkjande individ, og handlinga skjer til fordel for dei.

Ofte blir eit kasus som uttrykkjer både recipiens, benefaktiv og mål, ikkje kalla dativ, oftast av uklare grunnar. Dette gjeld til dømes for dei samiske språka, der kasuset som uttrykkjer alle desse rollene, blir kalla illativ, som illustrert i desse nordsamiske setningane (ILL = illativ):

(8) Nordsamisk

subjekt . indirekte objekt direkte objekt
Báhppa attii munnje girjji.
prest.NOM gav eg.ILL bok.AKK

‘Presten gav meg ei bok.’

(9) Nordsamisk

direkte objekt . indirekte objekt .
Maid galggan dutnje dahkat.
kva.AKK eg skal du.ILL gjere

‘Kva skal eg gjere for deg?’

(10) Nordsamisk

. direkte objekt adverbial adverbial
Bija gávtti dohko návlái.
heng/set kofte.AKK dit spikar.ILL

‘Heng kofta der på spikaren.’

Norsk skriftspråk har ikkje dativ. Det norrøne systemet med fire kasus (nominativ, akkusativ, dativ, genitiv) har forsvunne, og funksjonane til kasusa er overtekne av leddstilling (rekkjefølgja på setningsledda) og preposisjonar. Men ei ending -e, som opphavleg uttrykte dativ, finst i mange faste uttrykk på substantiv etter ein preposisjon, jamfør i live, av garde, gå mann av huse, i tide og i hende. Vi fell i søvn, men vi går i søvne.

Dativ var det kasuset som overlevde lengst, og dativ ved substantiv i bunden eintal og fleirtal har vore eit karakteristisk drag ved nokre norske dialektar fram til våre dagar, i området frå grensa mot Nordland gjennom det indre av Trøndelag til Nordhordland og Voss og til Hallingdal, Toten, Hedmark og Solør. I dag ser denne dativen ut til å vere på veg ut; dei fleste stadene er han berre i bruk mellom eldre folk. 

Desse setningane, her skrivne i tilnærma standardisert ortografi, viser ein bruk av skiljet mellom dativ og nominativ som er vanleg i dei dialektane som har teke vare på dette kasusskiljet:

(11) Han Ola går ned på vegen. (Ola går nedover mot vegen.)

(12) Han Ola går nedpå vega. (Ola er nede på vegen og går bortover.) 

Hankjønnssubstantivet veg har mange stader suffikset -en i bunden nominativ eintal og suffikset -a i bunden dativ eintal. Nominativ blir nytta etter ein preposisjon for å uttrykkje rørsle mot eit mål, medan dativ blir nytta etter ein preposisjon for å uttrykkje at noko(n) er på ein stad. 

For bunden dativ fleirtal er -om det vanlegaste suffikset – jamfør Twist oppi dalom, tittelen på ei plate som den kjende norske songaren Sølvi Wang (1929–2011) gav ut i 1962.

Foreslå endringer i tekst

Foreslå bilder til artikkelen

Kommentarer

Har du spørsmål om eller kommentarer til artikkelen?

Kommentaren din vil bli publisert under artikkelen, og fagansvarlig eller redaktør vil svare når de har mulighet.

Du må være logget inn for å kommentere.