genus - grammatikk

Genus, også kalla grammatiske kjønn, er klassar av substantiv som delvis avgjer forma på andre ord som dei står i ein relasjon til. I norsk er desse andre orda adjektiv, pronomen, determinativ og partisipp. Her er tre døme som viser korleis determinativ, adjektiv og possessiv endrar form etter genuset til substantivet:

Faktaboks

uttale:
gˈenus
etymologi:
latin, ‘kjønn, slekt‘; norsk fleirtal genus eller genera
  • ein liten bil/hest/gut
  • ei lita bok/ku/jente
  • eit lite hus/tog/barn
  • bilen/hesten/guten min er liten
  • boka/kua/jenta mi er lita
  • huset/toget/barnet mitt er lite
  • bilen/hesten/guten er min
  • boka/kua/jenta er mi
  • huset/toget/barnet er mitt

Tradisjonelt har norsk tre genus:

  • (genus) maskulinum eller hankjønn
  • (genus) femininum eller hokjønn
  • (genus) nøytrum eller inkjekjønn

Mellom anna har den ubundne artikkelen (ein type determinativ) tre former: ein i maskulinum, ei i femininum og eit i nøytrum.

At adjektiv, pronomen, determinativ og partisipp varierer i form avhengig av genuset til substantivet dei står til, vil seie at det er kongruens (samsvarsbøying) i genus mellom desse orda og substantivet: Genuset til substantivet er uttrykt på dei andre orda. Substantivet er då kongruens-kjelde, og dei andre orda er kongruens-mål.

Talet på genus i eit språk varierer sterkt, frå to til kring tjue. Genus er eit relativt vanleg fenomen. Det finst språk med genus i alle verdsdelar, men genus er vanlegast i Eurasia og Afrika.

Genus og tyding

Det ligg alltid tyding til grunn inndelinga i genus, men i varierande grad.

I norsk og andre indoeuropeiske språk – og dessutan i afroasiatiske språk som hebraisk, arabisk, amharisk, somalisk, tamazight og hausa – spelar naturleg kjønn (sexus) ei rolle, slik at substantiv som viser til dyr og menneske med det naturlege kjønnet hankjønn, normalt høyrer heime i genuset maskulinum medan substantiv som viser til dyr og menneske med det naturlege kjønnet hokjønn, normalt høyrer heime i genuset femininum: ein mann, ein gut; ei kvinne, ei jente.

For substantiv som ikkje viser til dyr og menneske, er det stort sett vilkårleg kva genus dei har, sjølv om det finst ein del andre prinsipp, som når norske ord for treslag stort sett er feminine: ei furu, ei gran, ei bjørk, ei osp osb. eller når substantiv for kortvarige og fullførte handlingar stort sett er nøytrale: eit nys, eit spark, eit hopp, eit kast, eit slag osb.

Mellom andre semantiske skilje som spelar ei rolle i genussystem, er menneske versus ikkje-menneske og levande versus ikkje-levande. Dette står det meir om i avsnittet Genus i nokre språk utanfor Europa.

Meir om genus i norsk

Medan adjektivet liten har ei form for kvart genus når det står til eit ubunde substantiv i eintal, har dei fleste andre adjektiv berre to former:

  • ein stor, fin bil
  • ei stor, fin bok
  • eit stort, fint hus

Berre substantiv i eintal har genus i norsk. Til dømes varierer ikkje adjektivet i form når det står til eit substantiv i fleirtal:

  • store, fine bilar
  • store, fine bøker
  • store, fine hus

Norsk har tre typar genus-kongruens:

  1. Substantivfrase-kongruens: Eit adledd kongruerer med kjernen i frasen.
  2. Predikativ-kongruens: Eit predikativ kongruerer med eit substantiv i setninga.
  3. Anaforisk kongruens: Eit pronomen kongruerer med eit substantiv ein annan stad i teksten.

Her er nokre døme på kvar type, med substantiva kniv, øks og skrujern som konguens-kjelder og med kursiverte kongruens-mål:

  • Substantivfrase-kongruens
  • Ein liten kniv
  • Ei lita øks
  • Eit lite skrujern
  • Predikativ-kongruens
  • Kniven er liten / min.
  • Øksa er lita / mi.
  • Skrujernet er lite / mitt.
  • Anaforisk kongruens
  • Kniven ligg der borte. Ser du han?
  • Øksa ligg der borte. Ser du ho?
  • Skrujernet ligg der borte. Ser du det?

Litt om skilnader mellom nynorsk og bokmål

Medan nynorsk har tre genus, kan ein på bokmål også operere med eit nyare system med to genus, som i dansk rigsmål, der skiljet mellom maskulinum og femininum har falle bort. Her har vi då to genus: (genus) commune eller felleskjønn og (genus) nøytrum eller inkjekjønn:

  • commune: en liten bil
  • commune: en liten bok
  • nøytrum: et lite hus

I dette to-genus-systemet har nokre substantiv i commune endinga -a eller -en i bunden eintal:

  • commune: bilen er liten
  • commune: boka/boken er liten
  • nøytrum: huset er lite
  • commune: bilen er min
  • commune: boka/boken er min
  • nøytrum: huset er mitt

Då er ikkje skiljet mellom bunden eintal på -en og -a eit genusskilje, berre to ulike bøyingsmåtar for substantiv i genus commune. Her ser vi tydeleg at talet på genus i eit språk må fastsetjast på grunnlag av kongruens, og ikkje på grunnlag av korleis substantiva blir bøygde.

Genus i nokre andre europeiske språk

Germanske språk

Dansk og svensk riksspråk har dei to genusa genus commune og nøytrum, og vi finn det same i nederlandsk. Eldre stadium av desse språka hadde tre genus.

Fleire tradisjonelle danske og svenske dialektar skil mellom maskulinum, femininum og nøytrum, akkurat som islandsk, færøysk og tysk. Her er døme frå islandsk og tysk:

  • islandsk
  • lítill bíll 'ein liten bil'
  • lítil bók 'ei lita bok'
  • lítið hús 'eit lite hus'
  • litlir bílar 'små bilar'
  • litlar bækur 'små bøker'
  • lítil hús 'små hus'
  • tysk
  • ein kleiner Mann 'ein liten mann'
  • eine kleine Frau 'ei lita kvinne'
  • ein kleines Kind 'eit lite barn'
  • kleine Männer 'små menn' / kleine Frauen 'små kvinner' / kleine Kinder 'små born'

Legg merke til at islandsk framleis har det gamle germanske (og indoeuropeiske) systemet der det òg er genusskilje i fleirtal.

Gamalengelsk hadde dei tre vanlege germanske genusa, som blei genus borte før slutten av 1400-talet, og i moderne engelsk finst det ingen spor etter dei.

Romanske språk

Medan latin hadde dei tre genusa maskulinum, femininum og nøytrum, har dei romanske språka, som stammar frå latinsk talemål, berre to genus – maskulinum og femininum, som framleis er skilde i fleirtal, som desse spanske formene viser:

  • maskulinum eintal: el toro rojo 'den raude tyren'
  • femininum eintal: la vaca roja 'den raude kua'
  • maskulinnum fleirtal: los toros rojos 'dei raude tyrane'
  • femininum fleirtal: las vacas rojas 'dei raude kyrne'

Slaviske språk

Slaviske språk skil mellom tre genus – maskulinum, femininum og nøytrum – i eintal, medan systemet varierer ein del i fleirtal. Polsk har det vanlege systemet i eintal, her vist med kasuset nominativ:

  • ten nowy mężczyzna 'denne nye mannen'
  • ta nowa kobieta 'denne nye kvinna'
  • to nowe okno 'dette nye vindauget'

Substantiv i fleirtal har eit system med to heilt andre genus, viril (menneske av sexuset hankjønn) og ikkje-viril (alle andre):

  • ci nowi mężczyźni 'desse nye mennene'
  • te nowe kobiety 'desse nye kvinnene' / te nowe okna 'desse nye vindauga'

Genus i nokre språk utanfor Europa

I det afrikanske språket swahili og det amerikanske språket cree finn vi genus, men naturleg kjønn (sexus) spelar inga som helst rolle i genus-systema i desse språka.

Swahili

Dei fleste språka i den afrikanske språkfamilien nigerkongospråk har store genussystem, med mellom ti og tjue genus. Eit døme er det austafrikanske bantuspråket swahili, som har ti genus. Det er vanleg å gje genusa namn etter typiske tydingar ved substantiva, til dømes menneske-genus, plante-genus, frukt-genus og ting-genus. Døma nedanfor viser korleis dei kongruerer med prefiks på adjektivet -zuri 'god' og verbforma -meanguka 'har dotte ned'; for klårleikens skuld er det sett ein bindestrek etter kongruens-prefiksa:

  1. Menneske-genus, eintal: mtoto m-zuri a-meanguka 'det gode barnet har dotte ned'
  2. Menneske-genus, fleirtal: watoto wa-zuri wa-meanguka 'dei gode borna har dotte ned'
  3. Plante-genus, eintal: mti m-zuri u-meanguka 'det gode treet har dotte ned'
  4. Plante-genus, fleirtal: miti mi-zuri i-meanguka 'dei gode trea har dotte ned'
  5. Frukt-genus, eintal: chungwa zuri li-meanguka 'den gode appelsinen har dotte ned'
  6. Frukt-genus, fleirtal: machungwa ma-zuri ya-meanguka 'dei gode appelsinane har dotte ned'
  7. Ting-genus, eintal: kisu ki-zuri ki-meanguka 'den gode kniven har dotte ned'
  8. Ting-genus, fleirtal: visu vi-zuri vi-meanguka 'dei gode knivane har dotte ned'

Cree

I språka til dei amerikanske urfolka er ikkje genus så utbreitt, med unnatak av den store nordamerikanske språkfamilien algonkinsk. Språka i denne familien har to genus, animat og inanimat. I det animate genuset finn vi stort sett substantiv for levande skapningar som gudar, ånder, menneske, dyr og planter, medan alle andre substantiv er inanimate – med nokre få unnatak. Genuset er uttrykt på verbet, til dømes ved at transitive verb (verb som tek objekt) har ulik form når objektet er animat og inanimat, som vist i desse døma frå cree, der substantiva atim 'hund' og iskwēw 'kvinne' er animate og wāskahikan 'hus' og maskisin 'mokasin, sko' er inanimate:

  • niwāpamāw atim/iskwēw 'eg ser hunden/kvinna'
  • niwāpahtēn wāskahikan/maskisin 'eg ser huset/mokasinen'

Andre bruksmåtar av ordet genus

Genus verbi er eit alternativt uttrykk for det vi på norsk til vanleg kallar diatese – det vil seie verbformene aktiv, passiv og medium.

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg