Ålesund av . CC BY NC SA 2.0

Ålesund

Faktaboks

landareal:
608 km²
innbyggertall:
66 258 (1.1.2020)
administrasjonssenter:
Ålesund
fylke:
Møre og Romsdal
innbyggernavn:
ålesundar, ørskogbygdar, skodjebygdar, sandøying
målform:
nynorsk
kommunenummer:
1507 (frå 01.01.2020, tidlegare 1504)
høyeste fjell:
Lauparen (1434 moh.)

Ålesunds kommunevåpen (fastsatt i 1898)

Kart over Nye Ålesund kommune. I nord blei Orta og Lyngværet overført frå Sandøy til Aukra frå 1.1.2020
Ålesund kommune
Ålesund kommune.

Ålesund. I forgrunnen, på Tueneset, ser ein akvariet Atlanterhavsparken. Ålesund by i bakgrunnen.

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Ålesund er ein kommune i Møre og Romsdal. Kommunen fekk nye grenser frå 1. januar 2020 etter at tidlegare Ålesund kommune vart slått saman med Haram, Sandøy, Skodje og Ørskog som del av kommunereforma.

Kommunesenteret Ålesund ligg på øyer og halvøyer lengst vest i kommunen, ved innløpet til fjordane på Sunnmøre. Kommunen strekk seg austover langs nordsida av Storfjorden, og nordover på Nordøyane heilt nord til Ona ytst i Romsdalsfjorden. Medan den gamle Ålesund kommune omfatta 98 kvadratkilometer, er arealet mangedobla til 608 kvadratkilometer frå 2020.

I nord har Ålesund sjøgrense til Aukra og Molde, i aust grense til Vestnes og Fjord kommune, i sør sjøgrense mot Sykkylven og Sula og i nordvest mot øykommunen Giske i Valderhaugfjorden.

Natur

Ona.
Ona havna

Gamle Ålesund låg på øyer ved munninga av dei viktigaste fjordsystema på Sunnmøre. Dei største busette øyene, som alle har fastlandssamband, er rekna frå vest: Hessa (4,0 kvadratkilometer), Aspøya (0,5 kvadratkilometer), Nørve (5,0 kvadratkilometer) og Uksenøya, og vidare Tørla (1,5 kvadratkilometer) og Humla (0,9 kvadratkilometer) i Åsefjorden sør for Uksenøya. I nord ligg den langstrekte Ellingsøya (28 kvadratkilometer).

Berggrunnen i heile kommunen er grunnfjell som er sterkt påverka av den kaledonske fjellkjedefaldinga (Den kaledonske orogenesen); grunnfjellet består av ulike typar gneis. Strukturen i berggrunnen finn ein att i dei mange langstrekte øyene med ei aust–vestleg retning, ofte med bratte sider mot nord og vest og med slakare sider mot aust.

Halvøya i nord mellom Grytafjorden og Midfjorden (tidlegare Haram) er berglendt og har toppar opptil 1069 meter over havet (Blåskjerdingen) i aust. Halvøya blir nesten skore tvers over av Samfjorden og Vatnefjorden; låge eid fører frå fjordbotnane sørover mot Grytafjorden.

Langsmed Storfjorden er det slake lier og lågland, mens landskapet stig og blir berglendt i dei indre delane. Høgste toppen er Lauparen (1434 meter over havet) på grensa mot Vestnes og Fjord i søraust. Vass-skilet på E 136 over Ørskogfjellet ligg på 338 meter over havet.

Det høgaste punktet på dei ytre øyene er Skulen på Skuløya (492 meter over havet). På Harøya når Harøyburet 156 meter over havet, medan øyane Fjørtofta, Sandøya og Ona er heller låge. Farvatnet rundt Nordøyane er temmeleg ureint, og området har fleire større kystfyr (mellom anna Hellevik, Ulla, Fjørtoftneset og Ona).

Det er førekomstar av djupbergarten eklogitt vest og nord på Harøya. Ein ilmenittførekomst finst nord for Sjøholt. Det er eklogitt på Skuløya og Fjørtofta.

Klima

Skodje. Utsikt frå Nihusen mot tettstaden Skodje og Storfjorden.

Av /NTB Scanpix ※.

Normal årsnedbør i Ålesund er 1368 millimeter, med forsommaren som tørraste årstid (juni 60 millimeter) og haust/tidleg vinter som våtaste (september 191 millimeter). Temperaturen vekslar frå 1,4 ° i januar til 13,4 ° i august. Indre strøk av kommunen kan ha meir nedbør på grunn av orografisk forsterking (Skodje 1720 millimeter) og noko større årstidssvingingar i temperatur.

Busetnad

Dei fleste innbyggarane i kommunen bur i tettstaden Ålesund (68 prosent, 2018). Elles finst tre tettstader på Ellingsøya: Hoffland, Myklebost og Årset, og tettstadene Skodje, Valle (i tidlegare Skodje kommune), Brattvåg, Austnes, Vatne, Søvik (i Haram), Sjøholt (i Ørskog), og Steinshamn (i Sandøy).

Folketalet i den nye kommunen har auka med 11 prosent i perioden 2010-2019, mot 6,4 prosent vekst i fylket samla sett. Veksten har vore størst i bykommunen Ålesund og i pendlarkommunen Skodje.

Næringsliv

Sildefiske i Ålesund. Foto frå februar 1959.

Av /Norsk folkemuseum.
Lisens: CC BY NC ND 3.0

I andre halvdelen av 1800-talet voks byen fram på grunnlag av fiskerinæringa, og i dag er Ålesund sentrum for ein av Noregs største og mest moderne havfiskeflåtar. Det blir drive fiske over store havområde, men byen betyr likevel mest som ilandføringsstad for fisk. I 2015 vart det i dåverande Ålesund frakta i land fisk til ein førstehandsverdi på 2977 millionar kroner, som utgjorde 15,3 prosent av samla ilandføring i Noreg.

Ålesund er regionsenter for heile Sunnmøre og ei viktig eksporthamn. Viktige eksportvarer er fisk, fiskeprodukt, verkstadprodukt og møbel. Næringslivet er prega av senterfunksjonen, med varehandel og tenesteyting som store næringar. 13 prosent av sysselsettinga er i industrien, 2 prosent i jordbruk og fiske (2018).

I Ålesund kjem dagsavisa Sunnmørsposten ut. I Brattvåg kjem vekeavisa Nordre (tidlegare Haramsnytt), og på Sjøholt kjem Bygdebladet ut to gonger i veka.

Samferdsel

Store veganlegg og bruer krevst for å knytte dei mange øyene i kommunen saman. Her vegsambandet mellom Haramsøya og Skuløya.

Av /NTB Scanpix ※.
Snøggbåtane bind øykommunen Ålesund saman.
Av .
Lisens: CC BY NC SA 2.0

Frå Ålesund sentrum går E136 austover til Åndalsnes, Dombås og E6. Gjennom kommunen går E39 (Kristiansand–Trondheim) via ferjesambandet Solavågen-festøya. E39 og E136 har felles trasé frå Moa i Ålesund til Skorgeneset i Vestnes.

Byen har godt samband til andre delar av Sunnmøre med ferjer, vegar, tunnelar og hurtigbåtar. Fylkesveg 61 går via ferjesambandet Hareid-Sulesund til dei ytre delane av Sunnmøre, medan fylkesveg 60 via ferjesambandet Magerholm-Aursnes fører til Sykkylven og Stranda. Fylkesveg 650 går langs Storfjorden til dei indre bygdene på Sunnmøre.

Ålesund by har anløp av Hurtigruta. Det er hurtigbåtruter til mange stader på kysten og til øyene nord og sør for byen.

På øya Vigra i Giske kommune ligg Ålesund lufthavn, Vigra. Ålesund har ferjefri veg dit gjennom undersjøiske vegtunnelar til Ellingsøya og vidare til Valderøya med bru til Vigra. Dette Vigrasambandet gir òg fastlandssamband til resten av dei større øyene i Giske.

Administrativ inndeling og offentlige institusjoner

I Ålesund ligg NTNU Ålesund, med avdelingar for mellom anna ingeniørfag og maritime fag, elektrofag og helsefag. Det er tre vidaregåande skular i Ålesund sentrum og ein i Brattvåg. Ålesund sjukehus tilhøyrande Helse Møre og Romsdal HF ligg ved Åsestranda på Uksenøya.

Ålesund er hovudsete for Kystverket.

Ålesund høyrer til Møre og Romsdal politidistrikt, for det meste til Sunnmøre tingrett og til Frostating lagmannsrett. Sandøy høyrer til Romsdal tingrett.

Kommunen er med i regionrådet Sunnmøre regionråd.

Ålesund kommune svarer til dei 13 kyrkjesokna Borgund, Ellingsøy, Spjelkavik, Volsdalen, Ålesund, Skodje, Brattvåg, Fjørtoft, Hamnsund, Haram, Vatne, Ørskog og Sandøy i Nordre Sunnmøre prosti i Møre Bispedøme.

Mot slutten av 1800-talet høyrde det aller meste av Ålesund kommune til Søndmør fogderi i Romsdals amt. Sandøy herad lengst i nord høyrde likevel til Romsdal fogderi.

Historikk og kultur

Ålesund. Foto fra 1959.

Av /KF-arkiv ※.

Ålesund vart oppretta som bykommune i 1837 ved innføringa av det lokale sjølvstyret i Noreg. Dei tidlegare kommunane Ålesund og Borgund vart slått saman til ein kommune i 1968. I 1977 vart øya Sula, som utgjorde søre delen av det tidlegare Borgund, skilt ut som eigen kommune.

Skodje kommune vart oppretta i 1849 ved deling av Borgund, og fekk sine endelege grenser i 1916. Ørskog kommune vart oppretta då det lokale sjølvstyret vart innført i 1837. Frå Ørskog vart Sykkylven utskilt i 1883. I 1965 vart Stordal og Skodje slått saman med Ørskog til den nye Ørskog kommune, men denne vart oppløyst i 1977 og dei tre kommunane gjenoppretta.

Haram kommune vart oppretta i 1837. Herfrå vart Vigra skilt ut i 1890. Dei siste grensene sine fekk Haram i 1965 ved samanslåing av Haram (unntatt Harøya), Vatne (unntatt Dryna og Midøya som gjekk til Midsund) og Borgunds område på nordsida av Grytafjorden (Grytastranda, Søvik og Gamlem). Sandøy kommune vart oppretta i 1867 ved deling av dåverande Aukra kommune. Sandøy fekk sine siste grenser i 1965, då den sørlege delen av Harøya vart overført frå Haram. Øya Orten/Orta og dei ubygde øyaee Gåsøya og Lyngværet vart overført frå Sandøy til Aukra i samband med kommunesamanslåinga i 2020.

Den viktigaste bydanninga på Sunnmøre i mellomalderen var Borgundkaupangen på ei halvøy lengst vest på Uksenøya. Fleire andre handelsplassar voks opp ved Borgundfjorden, men først på 1700-talet vart handelsverksemda samla i strandstaden Ålesund, ved sundet mellom Aspøya og Nørve. Ålesund fekk avgrensa ladestadrettar i 1793 og fulle rettar i 1824, og som ladestad fekk Ålesund status som bykommune ved innføringa av det lokale sjølvstyret 1837. Ålesund fekk fulle kjøpstadsrettar i 1848.

Utviklinga av byen skaut særleg fart med veksten i fisket, og dessutan i fiskeforedling og fiskeeksport i siste del av 1800-talet. Etter ein katastrofal brann i 1904 som la heile den sentrale delen av byen i oske, vart Ålesund i løpet av få år bygd opp som ein moderne by i jugendstil. Husa frå denne tida pregar enno dei gamle bydelane.

Ved Borgund kyrkje, som har restar av ei mellomalderkyrkje, ligg Sunnmøre Museum – Borgundkaupangen, distriktsmuseum for Sunnmøre med mellom anna fiskeriavdeling. I nærleiken ligg utgravingane frå kaupangen frå vikingtida. På Tueneset ytst på Hessa ligg Atlanterhavsparken, Nordens største akvarieanlegg, som viser dyrelivet i Atlanterhavet frå nord til sør med vekt på Vestlandsregionen.

Namn og kommunevåpen

Borgund var ein landkommune som heilt omkransa bykommunen Ålesund.
Borgund kommune ved folketellinga i 1960
SSB.

Kommunevåpenet (godkjent 1898) har på raud bakgrunn ein sølv båt på fire stiliserte bølger med tre torskar nederst; motivet illustrerer fisket.

Namnet kjem av norrønt Álasund der førsteleddet truleg er genitiv fleirtal av fiskenamnet ål, eller det kan ha sammenheng med førekomst av ålegras. Såleis har Hellesundet (Ålesundet) mellom Aspøya og Nørve hatt godt ålefiske, og det veks ålegras her. Førsteleddet kan også ha samannheng med áll, ‘stripe, smal renne’ og kan i så fall også vise til sundet mellom Aspøya og Nørve.

Historisk oversikt

Ålesund før bybrannen 1904.
Av /Library of Congress.
Lisens: CC BY 2.0
Ålesund etter bybrannen.
Av /Nasjonalbiblioteket.
Årstal Hending
1200-talet Kaupangen i Borgund er på det høgaste i si utvikling som sentrum på Sunnmøre.
Ca. 1450 Borgund mister sine kjøpstadsprivilegium
Nyare tid
1793 Ålesund får avgrensa ladestadsrettar, fulle rettar i 1824
1812 Handelshuset Rønneberg blir grunnlagt
1837 Ladestaden Ålesund blir bykommune
1845 Klippfiskeksport til Mellom-Amerika
1848 Ålesund blir kjøpstad
1853 O. A. Devold grunnlegg trikotasjefabrikk som blir fylkets største; flytta til Langevåg 1868
1855 Byen får kyrkje
1861 N. A. Liaaen grunnlegg skipsverft, sjå Liaaen Industrier
1875 Del av Borgund med 902 innbyggarar blir overført til Ålesund
1904 Stor bybrann; 12 000 blir huslause. Bykjernen blir bygd opp att i jugendstil
1922 Del av Borgund med 1148 innbyggarar blir overført til Ålesund
1950-årene Ålesund er sentrum for dei største sildefiskeria landet har opplevd
1958 Ålesund lufthamn, Vigra, blir opna
1968 Samanslåing av Ålesund og Borgund kommunar
1977 Sula, som utgjer søndre delen av tidlegare Borgund, blir skilt ut som eigen kommune
1987 Undersjøiske vegtunnelar til Valderøya og Ellingsøya blir opna, likeeins bruer til Giske og Vigra og tunnel til Godøya
2002 Kystdirektoratet etablerer seg i Ålesund

Kart

Kart over Ålesund sentrum. Tala på kartet viser til: 1) Rådhus. 2) Aalesunds Museum. 3) Busstasjon. 4) Ålesund kyrkje. 5) Tinghus. 6) Atlanterhavsparken (akvarium).

Av /KF-arkiv ※.
Ålesund kommune.

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Bugge, Kristian: Aalesunds historie, 1923, Finn boka
  • Grytten, Harald: Hjemsted og by : Ålesund 1948-1998, 1998-99, 2 b., Finn boka
  • Havran, Jiri & Harald Grytten: Ålesund: jugendbyen, 1996, isbn 82-91399-02-6, Finn boka
  • Thorson, Odd: Ålesund 1848-1948 : økonomisk og kommunal historie, 1948-52, 2 b., Finn boka

Kommentarer (2)

skrev Jonill Storøy

Lenka i første avsnitt til Sula går til feil Sula, den peikar mot Solund kommune i ytre Sogn, ikkje Sula kommune på Sunnmøre.

svarte Gunn Hild Lem

Takk for tipset. Lenka er nå rettet til riktig Sula.Hilsen Gunn Hild Lem, redaktør

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg