Dialektane i Østfold høyrer til det store austnorske målområdet som femner om heile Austlandet og heile Trøndelag. Dette store dialektområdet kan delast inn i mindre grupper. Heilt i sør finn ein det området som blir kalla vikværsk etter det gamle Viken, området ikring Oslofjorden (gammalnorsk Vík og Víkin i bestemt form). Til vikværsk høyrer dialektane i Østfold, Vestfold, nedre Telemark, nedre Buskerud og dei søraustlege bygdene av Aust-Agder. Sjå artikkelen dialekter i Norge.

I bøyinga av substantiva skil dei vikske måla mellom hankjønnsord og hokjønnsord i fleirtal. Hankjønnsorda får i fleirtal endingane -ær og –ane/-æne.

Bøyinga i Østfold er i hovudtrekk slik:

båt båten båtær alle båtane (Indre Østfold båtæne)
arm armen armær alle armane (Indre Østfold armæne)
fil fila filer alle filene
jente jenta jenter alle jentene
hus huset hus/huser alle husa/husene

I måla nord for Østfold heiter det: båt – båten – båter – alle båta.

Innanfor Østfold fylke vil ein kunna gjera ei todeling av dialektane:

  • indreøstfoldsk (eller aust-vikværske jamvektsmål)
  • ytreøstfoldsk (eller ytre vikværske e-mål).

Målet i Ytre Østfold skil seg nokså markant frå målet lenger nord i fylket ved at ein i sør finn e-mål.

Dialektgrensene i fylket i dag går nokolunde i aust-vest retning:

  • Til indreøstfoldsk høyrer Rødenes, Trøgstad, Eidsberg (med Mysen), Askim, Skiptvet, Spydeberg, Hobøl, Våler, Moss (med Jeløya) og Rygge.
  • Til ytreøstfoldsk høyrer folkemålet i Halden, Idd, Aremark, Øymark, Berg, Sørvest-Skjeberg og Hvaler.
  • Området i midten av fylket blir ofte karakterisert som eit overgangsområde innanfor dei østfoldske dialektane, ofte kalla mellomøstfoldsk. Til dette overgangsområdet høyrer Rakkestad, Degernes, Varteig, Tune, Rolvsøy, Råde, Onsøy, Glemmen, Kråkerøy og folkemålet i Sarpsborg og Fredrikstad.

Det er i utgreiingar om Østfold-målet vanleg berre å skilja mellom indreøstfoldsk og ytreøstfoldsk, der mellomøstfoldsk går inn som ein del av dei indre måla.

Austnorske særdrag i Østfold-dialekten finn me blant anna i ordtonen (tonelaget) i det einskilde ordet. Ord som sola og boka kan ha ulikt tonelag i norske dialektar. I Østfold og elles i austnorsk vil ord av dette slaget ha den låge tonen på første stavinga i ordet, og så stig tonen på den trykklette stavinga.

Tonelaget får namn etter den trykksterke stavinga: I austlandsk og trøndersk har ein lågtone: _so‾la og _bo‾ka. I vestlandske og nordnorske dialektar er det omvendt – der har den trykksterke stavinga høgare tone enn den trykklette.

Indreøstfoldsk har det austnorske særtrekket kløyvd infinitiv. Dette kjennemerket gjev seg utslag i at nokre infinitivar av verb endar på -a, medan ande infinitivar får -e. I Indre Østfold seier ein til dømes å kåmma, å veta, å sitta, å væra, men å kaste, å bite å skrive.

Kløyvd infinitiv er eit resultat av at infinitivane i gammalnorsk var av to slag. Nokre hadde jamt trykk på begge stavingane (jamvektsord). Andre infinitivar hadde hovudtrykket på første stavinga (overvektsord). Det er jamvektsorda som i dag har a-ending i infinitiv og i svake hankjønnsord. I tradisjonelt mål i Indre Østfold finn ein også nokre hokjønnsord av jamvektstypen, her har vokalen -u (eller -o) halde seg: ei viku, ei smiu (smie), ei suLu (svale).

Dei ytre måla i Østfold har endinga -e i i alle dei nemnde orda. I sør heiter det derfor å kåmme, å vete, å sitte, å være og en hage, en hane, en hare og så bortetter. Dette blir kalla e-mål.

Konsonantane i Østfold skil seg lite frå andre austnorske mål. Østfold-dialekten har den typisk austnorske tjukke l-en i ord som dæL, fæL, stoL, bLi, fLat og så bortetter. Tjukk L finst også i nokre ord som har -rd i skriftmålet: boL (bord), oL (ord), gjæLe (gjerde) og anna.

Den vanlige l-en blir i Østfold uttalt på ein særeigen måte. Lyden har ein svak j-aktig klang (på fagspråket kalla apikal l). Særleg er denne l-uttalen merkbar i Sarpsborg-Fredrikstad-distriktet, og blir ofte oppfatta som eit særdrag ved talemålet i Østfold. Tungespissen blir ved denne lyden trekt lenger fram i munnen enn slik uttalen tradisjonelt er elles på Austlandet. «Østfold-l-en» er i dag også blitt vanlegare utanfor Østfold (til dømes i ungdomsspråket i Oslo), og kjem då inn i ord som ball, fall, såle, sal. 

I Halden og bygdene rundt finn ein eit særdrag som gjeld konsonanten -t i slutten av ord. Her blir t-en uttalt i ord som huset, spannet og vannet. Ein slik uttalt trykklett -t finst ikkje andre stader i Noreg. I eit litt større område i Østfold høyrer ein også t-en i pronomenet det, i trykklett posisjon: «Tok du -t?» (tok du det?), «Jæ fekk -et» (eg fikk det). Dette særtrekket finst også i svenske og danske dialektar.

Storparten av norske dialektar har diftongar i ord som bein, stein, røyk og læus. Indreøstfoldsk har desse diftongane, og det heiter her bæin, stæin, fæit, ræise og kLøyve, løyse, støyt – og det heiter bLæut, hæuk, læus (L = tjukk l).

I ytreøstfoldsk, frå og med Råde, Sarpsborg, Rakkestad og Marker har diftongane blitt forenkla, og her blir dei nemnde orda uttalt ben, sten, fet,n, rese, kLøve, løse, støt og bLøt, høk, løs og så bortetter. Diftongforenklinga i Sør-Østfold heng dialektgeografisk saman med det dei svenske målområdet på andre sida av grensa, som heller ikkje har diftongar i desse orda.

I Ytre Østfold er det vanlig at vokalen i blir til e inne i ord, det gjeld ord som en prekk, et skrett, å stekke, mett å dett (mitt og ditt). Vokalen y blir til ø: et brøst, løst, krøkke, øngre, tøngre.

Østfold-dialekten har fleire svake a-verb enn dei fleste andre dialektar. I Østfold heiter det å danse – dansær – dansa – har dansa og å bygge – byggær – bygga – har bygga.

Mange sterke verb har ulike former nord og sør i fylket:

  • I nord: å fryse – fryser - fræus – har frøsi
  • I sør: å fryse – fryser – frøs – har frøse
  • I nord: å færa – færer – for – har føri
  • I sør: å fare – farer – for – har fare

Nektingsadverbet (ikke/ikkje i skrift) har ei spesiell form i Østfold, ei form som skil seg frå dialektane på det sentrale Austlandet. I Østfold heiter det ente eller ette. Forma ente er mest brukt i dei ytre bygdene, ette mest i dei indre. Eksempel: «Døm vill ente/ette være med i den gruppa». Eller «Jæ vet ente» – «Je væit ette».

I dag blir forma ikke meir og meir vanleg.

Østfold-dialekten kjem ofte dårleg ut når det er snakk om «fine» og «stygge» dialektar. I språkvitskapen reknar ein dette som haldningar som ligg utanfor sjølve språket: Ein kan ikkje ut i frå eit språkleg grunnlag seie at ein språklyd eller dialekt er finare eller styggare enn ein annan. Både nedvurderingar og oppvurderingar av språk kan forklarast utifrå politiske og sosiale forhold. Sjå artikkelen språkhaldningar - dialektar.

  • Andersen, Birger Alfred (1978): Utsyn over målføra i Østfold. I: Bygd og by i Norge. Østfold. Oslo: Gyldendal Norsk Forlag.
  • Kristiansen, Elsa (1999): "Haldningar til vikværsk". I: Kleiva mfl. (red.): Austlandsmål i endring. Oslo: Samlaget.
  • Lundeby, Einar (1995): Østfoldmål. Gressvik: Østfold Mållag.
  • Strømshaug, Kristian (1991): Samanhengen mellom målføra i Østfold og det nynorske skriftspråket. Fredrikstad: Østfold Mållag.
  • Strømshaug, Kristian, Borg, Arve og Øverby, Joleik (red.) (1995): Mål i Østfold. Oslo: Novus.

Foreslå endringer i tekst

Foreslå bilder til artikkelen

Kommentarer

Har du spørsmål om artikkelen? Skriv her, så får du svar fra fagansvarlig eller redaktør.

Du må være logget inn for å kommentere.