e-mål

Loddrette striper på kartet viser til e-måla i Noreg. Svart farge viser e/a-målet i Nord-Norge.
Infinitivsending i norske dialekter

E-mål er ei undergruppe av norske dialektar. E-måla skil seg frå a-målet på Sørvestlandet og frå dei austnorske dialektane som følgjer jamvektsloven.

Kjennemerke på eit e-mål

Eit viktig kjennemerke på eit e-mål er at dette målet har endinga -e i infinitiv og i svake hokjønnsord ubestemt form eintal. Dette var ordgrupper som i norrønt hadde ein trykklett -a i endinga (i utlyd). Det heiter då i e-målet: å kaste, å vere, ei vise, ei veke og tilsvarande. Jamfør denne setninga frå Sørlandet: «Æ skal love å sende deg ei ny trøye om ei vege

I e-måla finn ein også e-ending i nokre andre ord som som enda på trykklett -a i norrønt. Det gjeld i adjektiv­former som den store kyrkja, det store fjellet og i adverb som heime, ille, meste, jerne, like og andre.

Der det i norrønt kom ein konsonant etter endingsvokalen, vil den ophavlege vokalen (a eller u) likevel kunna halda seg i eit e-mål, ved at det til dømes heiter: fleire hesta og sterke arma, og i presens av a-verb: eg kasta, ho sykla.

E-mål fleire stader i Noreg

Det finst fire e-mål i Noreg.

Vestnorsk – sørleg e-mål (delar av Agder)

Det dialektområdet som blir kalla sørleg e-mål, dekker ein del av Sørvest-Telemark pluss heile gamle Aust-Agder fylke og vestover til Mandal i gamle Vest-Agder. Sjå kart. Døme: «æ ska kjøbe ei kage til dæ».

Vestnorsk – nordleg e-mål (nordvestlandsk)

Det dialektområdet som her er kalla for nordvestlandsk e-mål, femner om eit område frå Ytre-Sogn og nordover til og med Romsdal. Sjå kart. Døme: «Ho vil låne ei kiste av mor si».

E-mål i Sør-Østfold

Det meste av tidlegare Østfold fylke har jamvektsmål og følgjer jamvektsloven, med kløyvd infinitiv. Sør-Østfold, frå Rakkestad og sørover har likevel e-mål, døme: å kjøpe seg ei jakke, å male ei kiste og så bortetter.

E-mål nord i Troms og i indre og autstlege mål i Finnmark

Den aller nordlegaste delen av Troms og dei indre og austlege måla i Finnmark har e-mål. Døme: «Æ ska sønge ei vise for dåkker». I ein del av Troms og Finnmark der ein har e-ending i infinitiv, vil likevel dei svake hokjønnsord enda på -a i ubestemt form eintal. Dette blir kalla e/a-mål. E/a-mål finn ein i delar av Troms, frå Lyngen og sørover, og i fjordområda i Vest-Finnmark. Sjå kart. Eit eksempel frå e/a-målet kan vera: «æ ska låve å kjøpe ei ny flaska om ei vekka».

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store dialektboka, 1990. Oslo: Novus.
  • Mæhlum, Brit og Røyneland, Unn: Det norske dialektlandskapet, Cappelen Damm Akademisk, 2012.
  • Skjekkeland, Martin: Dei norske dialektane, 1997. Kristiansand: Høiskoleforlaget.
  • Skjekkeland, Martin: Dialektar i Noreg. Tradisjon og fornying, 2005. Kristiansand: Høiskoleforlaget.

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg