dialekter i Sogn og Fjordane

Plassering

KF-bok. Begrenset gjenbruk

Sogn og Fjordane består av indre og ytre Sogn, og i tillegg Sunnfjord og Nordfjord, som går under namnet

Det er mange språkdrag som verkar samlande på dialektene i Sogn og Fjordane, slik at ein med rette kan bruka nemninga sognemål. Samstundes er det stor språkleg variasjon å finna i talemålet når ein reiser frå indre Sogn og utover og nordover i fylket. Denne variasjonen heng saman med geografiske og administrative tilhøve som tidlegare delte fylket inn i mange småsamfunn.

Tvers gjennom Sogn og Fjordane fylke, på tvers av Sognefjorden, går ei viktig dialektgrense. Denne grensa set eit klårt skilje mellom to målgreiner på Vestlandet, nemleg nordvestlandsk og sørvestlandsk. Nordvestlandsk er e-mål, medan sørvestlandsk er a-mål, sjå nedanfor.

Dialektene i Nordfjord, Sunnfjord og ytre Sogn (inn til og med Kyrkjebø), og Jostedal i indre Sogn utgjer den delen av Sogn og Fjordane fylke som høyrer til det nordlege e‑målet (nordvestlandsk). Dette e-målet har endinga -e i infinitiv, i former som å fare, å skrive, og i svake hokjønnsord, ubunden form eintal: ei veke, ei veke, ei kiste (å skrive ei vise).

Dei midtre og indre sognemåla frå og med Balestrand og innover langs fjorden høyrer til det sørvestlandske a -målet (sørvestlandsk). Her finn ein a-ending i infinitiv av verb og svake hokjønnsord i ubunden form eintal. Det heiter i dette området: å kasta, å veta, ei visa, ei veka (å skriva ei visa). Vidare endar nokre adverb på ‑a: heima, idla, jædna (gjerne). A‑målet har adjektivformer som den stora stòva og det høga fjedle og så bortetter.

I Sogn høyrer ein diftongering av norrøne lange vokalar, særleg av å-lyden, jamfør døme som baot (båt), skaol f. (skål), pao (på), fraou (frå). I ytre og midtre Sogn finn ein også diftongering av andre lange vokalar: leiv (liv), ney’e (ny), breun’e (brun), bour (bord) osb. Dette språkdraget knyter ytre og midtre Sogn saman.

Dei «gamle» diftongane ei og øy er breie i sognemålet: ai for ei og åy for øy: bait, raisa, haim, glåyma (ytre Sogn: raise, glåyme). I Nordfjord er diftongane ulike i ytre og indre mål. Indre Nordfjord har ai for ei og ei for øy: dai kjeire hei ova haidene (dei kjøyrer høy ovanfrå heia).

Sognemåla skil mellom vanleg kort o og open kort ò. Det er såleis her skilnad på substantivet vòtt (på handa) og adjektivet vått. Innafor mykje av området skil ein også mellom lang e og lang æ: eg he sete på eit høgt sæte.

I sunnfjord- og nordfjordmåla finn ein svarabhaktivokal i sterke hankjønnsord: ein gut’e, ein kar’e. Det heiter her: det va ein fin’e hest’e. Dette særdraget blir i dag borte hos dei unge. I desse måla er det også ein del diftongforenkling: mæinte blir mænte og heil blir hælt i nøytrum. I Sunnfjord blir au forenkla i mange ord: dråm, håg, håst (draum, haug, haust).

I ord der norrønt hadde vokal + ð har ein i ytre Sogn (og på Sunnmøre) fått diftong, jamfør uttalen veir (vêr), støyl (støl), fjøyr (fjør) (norrønt veðr, stǪðdull, fjǪðr).,

I ytre Sogn og også i Fjordane brukar ein den j-haldige uttalen av ll og nn. Det heiter her hannj fannj allje bånnja på vållja (han fann alle borna på vollen). Dette blir kalla palatalisering, og er eit særmerke for nordvestlandsk og dessutan for måla i Trøndelag og i Nord-Noreg.

Dialektene i indre Sogn har som resten av a-målet differensiering av rn til dn: hestadn(e), vikedn(e).Jamfør også setninga: eg skulle jedna kjøpt litt kådn (eg skulle gjerne ha kjøpt litt korn). Dette er eit fenomen som også finst i islandsk, og i Valdres og Hallingdal. Heile a-målsområdet i Sogn har overgangen ll til dl: adle (alle), å kadla, ein kjedlar og så bortetter.

På sørsida av fjorden (men ikkje i indre Sogn) er det j-uttale i fleire bøyingsformer, jamfør former som tak – takje, skog – skogjen, bekk – bekkjen.

I dei nordvestlege måla i Nordfjord og på delar av Sunnmøre kan ein hos eldre folk høyra bruk av den gamle norrøne konsonanten «stungen d», som blir skriven /ð/. Jamfør døme som tið, mið (fiskemed), lað (stabel) og ein goð’e sauð’e (ein god sau). I resten av Nordfjord er det vanleg d i slike ord: blad, blod, skade, glede, saudehaud.

Gamalt mål i Nordfjord, særleg i Breim, var eit «halvemål» med bortfall av h- i framlyd: ans (Hans), and (hand), og nyinnsett h- i håss (oss). Forma håss for oss kan ennå høyrast i Nordfjord.

Etterleddstrykk (trykk på siste leddet) i samansette ord er vanleg i Nordfjord og Sunnfjord: laste’bil, heste’skjyss, joste’dàlennj, bøver’dalennj. (Dette fenomenet finst også på Sunnmøre og i Gudbrandsdalen.)

Innafor a-målsområdet i midtre og indre Sogn brukar ein endinga ‑i (eller -ei) i bunden form av sterke hokjønnsord, soli og bygdi. Dei svake endar på ‑ao eller‑a, visao eller visa. E‑målsområdet i ytre Sogn og i Fjordane har endinga -a i begge typane: sola og visa. Jostedal følgjer indre Sogn med -i i dei sterke hokjønnsorda: soli, bygdi.

Formene gjeld ubunden eint., bunden eint., ubunden flt. og bunden flt.

hest – hesten – hesta – hestadn

time – timen – tima – timadn

hane – hanen – hana – hanadn

naol – naoli – naole – naoledn

visa – visao – vise – visedn

veka – vekao – veke – vekedn

hus – huse – hus – husi

Dativbøying finst i e-målsområdet i Sogn og Fjordane (ikkje i Jostedal) og i Lærdal. Endingane for dativ er i sterkt hankjønn og inkjekjønn -a: i båta, i husa, jamfør han sat i båta, dei gjekk oppå fjellja (dei gjekk oppe på fjellet, var på fjellet). I hokjønn eintal er endinga -inne: i elvinne, i fleirtal ‑å: i bygdå. Dei tilsvarande endingane i Lærdal er -i, -en og -o. Det heiter her i båti, i husi, i elven, i bygdo.

Som nemnt har a-målet infinitiv på -a: å lesa, å skriva, å køyra. E-målet i ytre Sogn og i Fjordane har e-ending: å lese, å skrive, å køyre.

Sterke verb har svarabhaktivokal i presens: ho finn’e, ho kjem’e, ho søv’e.

I industristaden Høyanger finn ein ei bryting mellom det tradisjonelle bygdemålet og talemålet til dei mange innflyttarane som kom til staden frå 1916 og utover. Det oppstod ein målblandingssituasjon, der mange nye drag kom inn i talemålet. Former som bain og håy i Høyanger kjem frå Sogn, ordet hem (heim) frå Bergen, åssen (korleis) frå Austlandet, det same gjeld truleg formene noe og mye i dagens dialekt. Talemålet i Høyanger i dag er likevel mykje einsarta, og må reknast som eit nordvestlandsk talemål (Ølmheim 1980).

Årdal skil seg frå Høyanger. I Årdal var det mange fleire fastbuande då industrireisinga tok til. I denne bygda har ein ikkje fått eit «nytt» årdalsmål. I 1980 sa Per Arvid Ølmheim det slik om dialekta i Årdal: «Dei tradisjonelle språkdraga held seg, også blant dei unge».

Som i andre delar av landet skjer det også i sognemåla ei forenkling. Men endringane kjem ikkje brått. Det er tale om ei utvikling der talemåla i ulike bygder og tettstader gradvis nærmar seg til kvarandre. Talemålet i større område bli meir likt, og spesielle særtrekk blir borte, som til dømes bruk av konsonanten ð i ord som tið og lað, borte blir også halvemålet og mykje av dativformene.

Språkforskar Øystein Vangsnes rapporterte i 2008 frå språktilstanden i Sogndal. Han sa då at unge frå Sogndal skil seg ut ved at fleire ikkje nyttar ao-lyden. Dei brukar også e-infinitiv, anten systematisk eller blanda med a-infinitiv. Dei seier også jenta og sola i staden for jentao og soli, fortalde Vangsnes. Om denne utviklinga skjer i tettstaden Sogndal, er det likevel grunn til å tru at hovuddraga i sognemåla meir generelt held seg, og er meir seigliva enn ein kunne tru.

  • Larsen, Amund B. (1926). Sognemålene. Oslo: Jacob Dybwad.
  • Sandøy, Helge (1990). Vestlandet – der fjordane batt folket saman. I: Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store Dialektboka. Oslo: Novus. Side 63–88.
  • Solheim, Randi (2008). Språket i smeltegryta : sosiolingvistiske utviklingsliner i industrisamfunnet Høyanger. Mål og Minne, 1/2008.
  • Ølmheim, Per Arvid (1980): Talemål og skriftmål. I: Bygd og by i Norge, Sogn og Fjordane. Oslo: Gyldendal.
  • Ølmheim, Per Arvid (1983): «.. sa sogningen til fjordingen» : målføre i Sogn og Fjordane. Sogn mållag og Firda mållag.

Foreslå endringer i tekst

Foreslå bilder til artikkelen

Kommentarer

Har du spørsmål om eller kommentarer til artikkelen?

Kommentaren din vil bli publisert under artikkelen, og fagansvarlig eller redaktør vil svare når de har mulighet.

Du må være logget inn for å kommentere.