dialekter på Sunnmøre

Møre og Romsdal fylke

Møre og Romsdal fylke av /KF-arkiv ※. NLOD (Norsk lisens for offentlige data)

Dialektene på Sunnmøre høyrer til det nordlege e -målet saman med Romsdal i nord og Sunnfjord, Nordfjord og Ytre Sogn i sør, med e-ending i infinitiv og ubunden form eintal av svake hokjønnsord: å kome, å lese og ei vike, ei vise. Sunnmøringane seier fare og vere med lang vokal, medan nordmøringane seier farra og værra med kort vokal og a-ending.

Sunnmøre har frå gamalt av vore orientert sørover. Området låg under Gulatinget og var ein del av Bjørgvin bispedøme heilt fram til 1983. Kontakten sørover har sett merke på talemålet. På Midøya i Midsund kommune går ei skarp språkgrense mellom Romsdal og Sunnmøre. På Romsdals-sida vil det heita: en haLv kaLv ligg i ælven å fLyt på ei fjøL (med tjukke l-ar), medan det på Sunnmørs-sida heiter: en halv’e kalv ligg’e i ælvinnje å flyte på æi fjøl.

Sunnmørsmålet har tradisjonelt ikkje tjukk l eller retrofleksar, noko som skil målet frå romsdalsk i nord. På dette punktet skjer det i dag endringar, sjå nedanfor.

Lydverk (fonologi)

Gamle særdrag

Den gamle sunnmørsdialekta hadde eit uvanleg rikt vokalsystem, med 15 ulike vokalar i tillegg til dei gamle diftongane. Gammalnorske lange og korte vokalar blei uttrykte ved forskjellige vokalkvalitetar. Det var skilnad på vokalane i å vike (verb) og ei vike (substantiv), og tilsvarande skilnad på å fyre og fyre (føre og framfor). I yngre mål er det i dag mykje samanfall mellom desse vokalane.

I gammalt sunnmørsmål fann ein også særdraget «halvemål» med bortfall av h- i framlyd: å øppa (å hoppa), ans (Hans), and (eihand), ogmed nyinnsett -h- i andre ord, som hinkje (inkje), håss (oss). Forklaringa på halvemålet ligg i setningsrytmen. Halvemålet blei brukt i setningar med sterkt trykk på visse ord. Fenomenet halvemål blir i dag borte i dei sunnmørske dialektene.

Dialektene på Sunnmøre har palatalisering av lange dentalar både i trykksterk og trykksvak staving: ballj, mannj, mannjenj. Dette særdraget blir i dag til dels borte hos dei unge, som då seier ball, mann og mannen (med vanlege dentalar). Det tradisjonelle sunnmørs­målet har som nemnt ikkje tjukk l eller retrofleksar, slik ein finn det i Romsdal. I dag vinn likevel retrofleksane av r + d, l, n, s, t innpass i delar av sunnmørsk, og særleg i byen Ålesund. Det skjer i ord som fæɖi (ferdig), suʈ (surt), gaɳ(garn), veʂ (vers) og andre.

Sunnmørsk har tydeleg uttale av begge konsonantane i ord som hand, kveld, land og ting.

Konsonanten d blir i sunnmørsk uttalt i fleire ord der han er fallen bort i andre dialekter. Det heiter på mykje av Sunnmøre en saud, en seid og æi bud (sau, sei og bu), og det heiter å træde en tråd og å vade i det vide og breide. På Nordre Sunnmøre står denne d-en helst berre etter u og au (bud og saud). I eldre sunnmørsmål kunne d-en bli uttalt som ð i visse ord (det vil seia ein uttale som frikativ d, «stungen d» som i gammalnorsk). Lyden fanst i ord som tråd og breid og andre. I dag blir d-en uttalt som vanleg dental plosiv.

Formverk (morfologi)

Substantiv

Sterke og svake hokjønnsord har ulik ending i bunden form eintal (kløyvd hokjønn): bygda og viså. Sunnmørsk har som romsdalsk levande dativbruk: han sat på hesta og dei var i bygdinje.

Sunnmøre har trestava former i bunden form fleirtal av substantiva: kalvanje, hananje, skålenje, visenje.

På Søre Sunnmøre har endings-n-en falle bort i adjektiv og i bunden form eintal av hankjønnsorda. Det heiter gutì e galì (guten er galen) og portì e opì (porten er open).

Substantivbøyinga på Sunnmøre illustrert ved døme frå Volda

Formene gjeld ubunden form eintal, bunden form eintal, ubunden form flertal og bunden form fleirtal. Dei oppførte dativformene gjeld bunden form eintal og bunden form fleirtal.

  • hest – hestì – hesta -hestanje
  • Dativ: hesta – hestå
  • time timì – tima – timanje
  • Dativ: tima – timå
  • hane hanì – hana – hananje
  • Dativ hana – hanå
  • bygd – bygda – bygde – bygdìnje
  • Dativ: bygdìnje – bygdå
  • vise viså – vise – visìnje
  • Dativ: visìnje – viså
  • vìke – vìkå – vìke vìkìnje
  • Dativ: vìkìnje – vìkå
  • hus – huse – hus – husa
  • Dativ: husa – huså

Pronomen

Pronomenet i 1. person eintal heiter på Sunnmøre ei eller i etter som ordet har trykk eller ikkje: «de va ei som gjorde de» (trykksterkt, det var eg som gjorde det) eller «viss i skullje gjort de» (trykklett form). På Nørdre Sunnmøre brukar ein forma oss eller øss i 1. person fleirtal, slik ein høyrer det mellom anna i delar av Romsdal og i Gudbrandsdalen: "Oss sei oss, oss". Nokre bygder har fleirtalsforma me eller mid. I bygdene i sør, som grensar til Nordfjord, er forma vi det vanlege. Sjå om endringar i dialektene i Møre og Romsdal.

Les mer i Store norske leksikon

Litteratur

  • Bruaset, Oddgeir (1999): Sunnmøre og sunnmøringen. Oslo: Det norske Samlaget.
  • Buset, Johannes (1935-36): Dativen i Sunnmørsmålet. Ålesund.
  • Hoff, Odd Norman (1977): Oversyn over Sunnmørsmålet. Trykt i Hoff, Ingeborg (red.) På leit etter ord. Heidersskrift til Inger Frøyset frå medarbeidarar og studentar (= Skrifter frå Norsk Målførearkiv). Universitetet i Oslo. (Side 165-182).
  • Hagström, Bjørn (1983): Frikativt d i sunnmørsmålet. Trykt i Maal og Minne 1983, hefte 1-2.
  • Nordal Muri, Alv G. (1977): Kvister eller ei grein? Korleis er språket i Møre og Romsdal? Trykt i Pio Larsen (red.): Bygd og by i Norge. Møre og Romsdal. Oslo: Gyldendal. (Side 348-357).
  • Mæhlum, Brit og Røyneland, Unn (2012): Det norske dialektlandskapet. Innføring i studiet av dialekter. Oslo: Cappelen Damm Akademisk.
  • Ramstad, Leif (1985): «Glimt frå Sunnmørsmålet». Trykt i Program for landsmøtet i Noregs Mållag. Ørstad.
  • Sandøy, Helge (1990): Sunnmørsk. Trykt i Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store Dialektboka. Oslo: Novus. (Side 71-72).
  • Worren, Dagfinn (1980): Om bortfall av palatal nasal på Søre Sunnmøre. Trykt i Maal og Minne 1980, hefte 3-4. (Side 193-214).

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg