opplandsmål

Målområde i Noreg
Lisens: CC BY SA 3.0

Solør. Tettstaden Flisa og Glomma sett sørover. Dialekten i Solør og Odalen er kjend for å ha det særtrekket me kallar itakisme. Denne nemninga står for at y-lyden blir borte og folk brukar vokalen -i i staden for y-en: «stigge dir» (stygge dyr). Dette særdraget blir i dag borte hos dei unge.

Av /KF-arkiv ※.

Artikkelstart

Opplandsmål er dialektene på det indre Austlandet, og dette området dekker dei nordlegaste delane av det me kallar dei austlandske flatbygdmåla.

Til opplandsk reknar ein dialektene på Hedmarken, Toten og Hadeland. Vidare vil opplandsk dekka austlege område frå Våler/Åsnes i nord til Eidskog i sør. I noko av faglitteraturen blir også dialektene i Sør-Østerdalen rekna med til opplandsk.

Opplandske dialekter har ein del felles trekk som skil dei frå midlandske dialekter (fjellmåla på Austlandet) og frå dialektene på Sør-Austlandet (midtaustlandsk og vikværsk).

Jamvektsmål

Bygder og kommunar som har opplandsmål
Av .

Opplandsmåla er jamvektsmål og har som dei andre austnorske måla kløyvd infinitiv. Det heiter å læsa, å fara (gamle jamvektsord), men å bite, kaste (gamle overvektsord). Svake hokjønnsord av jamvektstypen endar i opplandsk på -u eller -o i ubestemt form eintal: ei viku, ei hoso (strømpe), medan overvektsorda får e-ending: ei kjiste, ei rive.

Også dei svake hankjønnsorda kjem inn under jamvektsregelen. Eksempel på dette er det når jamvektssubstantiv her har former som ein hara, ein stega, ein næva, ein skara (skare på snøen). Nokre stader heiter det likevel ein nåvvå, ein skårrå og så bortetter. Overvektsorda har e-ending: ein låve, ein bakke, ein unge, ein granne.

Lydverk (fonologi)

Jamning i jamvektsord

Jamning er eit fenomen som er knytt til vokalane i dei tostava orda av jamvektstypen. Vokalane i første og andre stavinga påverkar kvarandre (assimilasjon). I delar av opplandsk får ein ved jamning former som å båkå, den såmmå (pronomen), ein hånå, ein mågå. Ein «nyare» i endinga har farga vokalen i den første, trykksterke stavinga. Også former med a-a er vanlege i opplandsk: å baka, den samma, ein hana, ein maga.

Tostava ord som i gammalnorsk hadde vokalen -i eller -e i første stavinga, får som regel vokalane æ-a i opplandsk: å væta, å læva, å læsa (lesa), bæra, stæLa, skjæra. Jamninga aukar på nordover på Austlandet, med former som å kåmmå, ein næva, ei stuggu.

Itakisme

Dialekten i Solør og Odalen er kjend for å ha det særtrekket me kallar itakisme. Denne nemninga står for at y-lyden blir borte og folk brukar vokalen -i i staden for y-en. Dette fenomenet finn ein også andre stader i landet (og i islandsk), men Solør-Odalen er det største området i Noreg der dette er vanleg. Ein hermer etter folk frå Solør-Odalen når dei seier «det kriper siv stikke dir på riggen din Siver». Ord som ei dyne og dine (pronomen) lyder likt.

Diftongforenkling (monoftongering)

Noko av det som skil norsk språk frå svensk og dansk, er at norsk har diftongar i ord som stein, graut og øy, medan svensk og dansk har enkle lydar, for eksempel svensk sten, grøt og ø. Denne forenklinga av diftongane (monoftongeringa) går inn på norsk område, og det er stroka som ligg nærast Sverige, som har fenomenet, og mest er det av dette i Østerdalen, der det heiter sten, fet, bLøt, stør (staur), løse (løyse), røs (røys) og så bortetter. Også i delar av opplandsk finn ein forenkling av diftongane, i til dømes ord som drømm, flåmm, drømme, kjøre, høre, hem, heme. I nokre av Hedmarks-bygdene heiter det grøt, høk (hauk), mør (maur) og sten. Nyare ord får diftong, jamfør uttalen av ord som streik og pause.

Tonelag (tonem)

Dei opplandske dialektene har, som det meste av norsk talemål, to tonelag. Desse kallast tonem 1 og tonem 2. Tonelaga kan skilja ord frå kvarandre, jamfør ordparet bønder (tonem 1, fleirtal av bonde) og bønner (tonem 2, fleirtal av ei bønne), huse (huset, tonem 1) og å huse (verb, tonem 2).

Tonegang

Den musikalske utforminga (intonasjonen) av kvart tonem varierer i norsk. Me snakkar då om tonegangen i orda. Tonegangen kjem klarast fram i ord som soLa, boka, døra (tonem 1-ord). I opplandsk som elles i austnorske mål har slike ord låg tone først i ordet, og tonen stig mot slutten av ordet, kalla lågtone. I det vestnorske målområdet har slike ord høg tone først i ordet, og tonen fell deretter mot slutten av ordet, kalla høgtone. Grensa mellom tonegangen høgtone og lågtone går ved Lillesand på Agder.

Tjukk l

Opplandsmåla har tjukk l av gammalnorsk l og av gammalnorsk rð: soL, bLo og haL (hard), gaL (gard).

Palatalisering

Tonegangen, musikken i orda (må ikkje forvekslast med tonelag) kjem fram i ord som sola, boka, døra (tonem-1-ord). På Vestlandet har slike ord høg tone først i ordet, og tonen fell deretter mot slutten av ordet, kalla høgtone. I opplandsk som elles i austnorsk har ein låg tone først i ordet og tonen stig så mot slutten av ordet, kalla lågtone. Grensa mellom tonegangen høgtone og lågtone går ved Lillesand.

Palatalisering av dentalar er eit målmerke som finst i opplandsk. Det er i dei områda av det indre Austlandet som ligg nærast Trøndelag, at palataliseringa er mest utbreidd. I Nord-Solør er det «vanleg» palatalisering: kallje, stellje, ein bollje, ein grannje, ei støunnj, reiddj, truddje (trudde). I bygdene på båe sider av Mjøsa er palataliseringa derimot så svak at ein står att med ein «rest», ein diftong-uttale: æille (alle), hæinn (han), mæinn (mann). Palataliteten har her flytta seg frå konsonanten til vokalen framfor. Jamfør Alf Prøysen: «Æille har et syskenbån på Gjøvik».

vit, kvit, gvit

Uttalen av ord som hvit/kvit, hvine/kvine splittar området. Innafor det indre austlandske området finn ein uttalen vit i heile Akershus, på Ringerike og i det meste av Solør. Nord for dette området, og såleis i det det meste av opplandsk, er uttalen kvit. Spørjeord som i skriftmålet har hv eller kv, følgjer ikkje dette mønsteret. Det heiter (h)å (kva), håkken (kven). Tradisjonelt har det også funnest ein tredje uttale av hv-sambandet, nemleg gvit og gvass (kvass). Denne uttalen finn ein einskilde stader mellom områda med vit og områda med kvit. Uttalen gvit og gvass er i dag stort sett borte og er erstatta med vit og vass.

I opplandsmåla blir g uttalt som j etter r og tykk l: kørj (korg), æLj (elg), hæLj (helg).

Formverk (morfologi)

Substantiv

All opplandsk har tostava former i bestemt form fleirtal av hankjønnsorda: æille gutta, æille bila, æille hesta. I hokjønnsorda heiter det æille æLven, æille sien (sidene). I ubestemt fleirtal er endinga -er vanleg, jamfør hankjønnsorda biler, hester, gutter, og hokjønn bygder, viser. Også nokre inkjekjønnsord får ending i fleirtal: bryner, bLaer, trer, kner (kne). I Solør har ein i tillegg -er i ord som huser, fater, gLaser. Jamvektssubstantiva tar med seg «jamvektsformene» inn i fleirtal, jamfør hankjønn: ein påsa – påsån – påsår – påsåa og hokjønn: ei viku – vikun – vikur – vikun.

Dativ

Nord og aust i det opplandske målområdet (frå Toten og nordover) har det tradisjonelt vore bruk av levande dativ. Døme på dativformer er: i bila, på låva, oppi lin (lia), i visen, i stugun, i fjøsi. I Mjøsbygdene kan dativ eintal heita: i bLan, i tren, i knen. Dativ fleirtal endar i opplandsk på -om: i bilom, i husom, i liom.

Eksempel på setningar med dativbruk: «je møtte deinnj kara i går», og «je var så reddj honom å hestom», «a Kari serverte kånga å biskopa». Jamfør også Alf Prøysen: «..den har je hengt ut åt dottera på garda, som er neri dala på kino i kveld. Kjæm du i kveld er det lys oppi tråppen.» I dag står dativformene svakt i fleire av dei opplandske måla.

Substantivbøyinga i opplandsk – døme frå Nes (Hedmark)
ubestemt eintal bestemt eintal ubestemt fleirtal bestemt fleirtal
hest hesten hester hesta
dativ hesta hestom
time timen timer tima
dativ tima timom
hana hanan hanar hana-a
dativ hana-a hanaom
bygd bygda bygder bygden
dativ bygden bygdom
vise visa viser visen
dativ visen visom
viku viku-a vikur vikun
dativ vikun vikom
hus huse hus husa
dativ husi husom

Verb

Bygdene nord for Hadeland, Romerike og Solør har r-laust presens av sterke verb: bLæs, græv, søv. Hadeland, Nord-Romerike og Solør har som regel både omlyd (vokalskifte) og endinga -er: bLæser, græver, søver, græter, skriver, bryter. Sterke verb har i-ending i partisippet: har skrivi, har krøpi, fønni, søtti, eti.

Opplandsk er hovudområdet for vokalreduksjon i preteritum – og partisippformer av a-verb, med former som kaste og sykle. Jamfør bøyinga: å sykle – sykle(r) – sykle – har sykle. Eksempel henta frå Alf Prøysen: «Og jinta gikk i sønnavind, og svinse og svæinse i stasen sin.» A-verba av jamvektstypen held likevel på a-bøyinga: å baka – baka(r) – baka – har baka.

Pronomen

Formene je og vi er vanlege i 1. person eintal og fleirtal. I 3. person eintal finn ein formene hænn eller hæinn og hu eller ho. Objektsforma i hokjønn heiter henne eller henner. I området med dativ er dativforma n i hokjønn og a i hankjønn: «Du lyt føtæLja a OLa å n Kari åssen dæ ska jøras» (Toten). I 2. person fleirtal finst det ulike former i opplandsmåla: de, di, dø, dere, dår og dekk. I 3. person fleirtal er forma domm vanleg.

Endringar i opplandske dialekter og i austnorske dialekter generelt

Ein del tradisjonelle språkdrag blir i dag borte i opplandsk. Det gjeld for eksempel itakismen og bruk av dativ. Preteritum og partisippet av a-verba får gradvis endinga -a: je sykla – har sykla, mot eldre former je sykle – har sykle.

  • Les meir om dialektendring på Austlandet under artikkelen østnorsk.

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Kleiva, Turid mfl. red. (1999): Austlandsmål i endring. Oslo: Det Norske Samlaget.
  • Kolsrud, Sigurd (1951): Nynorsken i sine målføre. Oslo: Dybwad forlag.
  • Lie, Svein (1990: Indre Østlandet. Trykt i Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store dialektboka. Oslo: Novus
  • Mæhlum, Brit og Røyneland, Unn (2012: Det norske dialektlandskapet. Oslo: Cappelen Damm Akademisk forlag.
  • Skjekkeland, Martin (2005): Dialektar i Noreg. Tradisjon og fornying. Kristiansand: Høyskoleforlaget.
  • Skogstad, Olav red. (1974): Austlandsmål. Språkarv og språkbruk på Indre Austlandet. Oslo: Det Norske Samlaget.

Kommentarer (2)

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg