samansetning - språkvitskap

Samansetning er eit ord som typisk er bygt opp av to eller fleire ord som også kan brukast kvar for seg, til dømes under-tøy, ull-under-tøy og under-slå. Ei samansetning kan òg kallast eit kompositum.

Samansetning er ein type orddanning, ved sida av avleiing, som lærar (med rota lær- og suffikset -ar) og galskap (med rota gal- og suffikset -skap).

Dei to ledda i samansetninga undertøy kallar vi forledd (under-) og etterledd (-tøy). Dei fleste samansetningar – også dei som består av fleire enn to ord – har eit forledd og eit etterledd, og då kan også forleddet og/eller etterleddet består av eit forledd og eit etterledd. Samansetninga ullundertøy har forleddet ull- og etterleddet undertøy, som igjen kan delast i forleddet under- og etterleddet -tøy:

  • [ull]forledd + [ [under]forledd + [tøy]etterledd ]etterledd

Samansetninga undertøyspesialist har forleddet undertøy og etterleddet spesialist.

I den norske samansetninga jakthund er etterleddet -hund hovud (overledd) og forleddet -jakt attributt (underledd). Hovudet er det leddet som fortel kva overordna kategori samansetninga høyrer til. Ein jakthund er ein type hund, ikkje ein type jakt. I nokre språk står hovudet først og attributten sist, som i fransk garde-robe 'garderobe', bokstavleg "vaktar-kjole" (garde 'vaktar', robe 'kjole').

Samansetningstypar

Samansetningar kan delast i fleire typar på grunnlag av tydingsrelasjonen mellom ledda, og dette er ei vanleg inndeling:

  • attributive samansetningar, som jakthund, undertøy og himmelhøg.
  • subordinative samansetningar, som søppelkøyrar og treskjerar.
  • koordinative samansetningar, som jegersamlar, svensknorsk og gulgrøn.

I attributive samansetningar modifiserer attributten hovudet. Ein jakthund er ein hund som blir brukt til jakt, undertøy er ein type tøy som blir brukt under (innanfor) anna tøy, himmelhøg er noko som er så høgt at det (nesten) når opp til himmelen.

I subordinative samansetningar er attributten eit argument, oftast eit objekt, til verbet i hovudet. Ein søppelkøyrar er ein som køyrer søppel, ein treskjerar er ein som skjer figurar eller ornament i tre.

I koordinative samansetningar er ledda sidestilte, og det finst ikkje nokon skilnad mellom attributt og hovud. Ein jegersamlar er ein som er både jeger og samlar, ein gulgrøn farge er både gul og grøn, og kunne like gjerne kallast grøngul.

Det er òg vanleg å operere med ein fjerde samansetningstype, eksosentriske samansetningar, som raudstrupe og brunskjorte. Ein raudstrupe er ikkje ein raud strupe, men ein fugleart med raud strupe, og ei brunskjorte er ikkje ei brun skjorte, men ein person som typisk går med brun uniformsskjorte, nærmare bestemt ein soldat i tysk nazistisk stormtropp. Desse samansetningane kan reknast som attributive samansetningar som er nytta metonymisk.

Samansetningar i andre språk

Samansetningar er vanleg i språk over heile verda, men finst ikkje i alle språk. Innanfor den indoeuropeiske språkfamilien er samansetningar mellom anna vanlege i germanske språk og gresk, men lite brukte i romanske og slaviske språk. Samansetningar er òg vanlege i uralske språk, som dei samiske språka og finsk. Dei kinesiske språka, som mandarin, har mange samansetningar.

Germanske språk

Samansetningar finst i alle germanske språk, som desse døma, som alle tyder 'jakthund':

  • islandsk veiðihundur
  • tysk Jagdhund
  • nederlandsk jachthond
  • afrikaans jaghond
  • vestfrisisk jachthûn
  • engelsk hunting dog 'jakthund'

(I mange engelske samansetningar er ledda skrivne kvar for seg.)

Romanske og slaviske språk

I romanske og slaviske språk finn vi få samansetningar.

Typiske samansetningar i det romanske språket er fransk garde-robe 'garderobe', bokstavleg "vaktar kjole" og porte-monnaie 'portemoné, pengepung', bokstavlig "ber pengar". Ein annan type romansk samansetningstype er fransk année lumière (année 'år', lumière 'lys') og italiensk anno luce (anno 'år', luce 'lys'), som begge tyder 'lysår', med hovudet føre attributten.

Romanske brukar oftast konstruksjonar som fransk chien de chasse 'jakthund' (chien 'hund', chasse 'jakt' og preposisjonen de, som uttrykkjer genitiv) i staden for samansetningar. Spansk (kastiljansk) og italiensk har den konstruksjonen i høvesvis perro de caza og cane da caccia, som begge tyder 'jakthund'.

Slaviske språk brukar i liten grad samansetningar. Slaviske språk brukar i staden konstruksjoner som polsk pies myśliwski 'jakthund' (pies 'hund' og adjektivet myśliwski 'som har med jakt å gjere') og rok świetlny 'lysår' (rok 'år' pluss adjektivet świetlny 'som har med lys å gjere'). Unnataket er den spesielle russiske typen kolkhoz (колхоз) av kollektivnoje khoziajstvo (коллективное хозяйство) 'kollektiv næringsdrift', der byrjinga på to ord er sette saman til eit nytt.

Uralske språk

Uralske språk brukar samansetningar like mykje som dei germanske språka, jamfør desse døma, som alle tyder 'jakthund':

  • nordsamisk bivdobeana (samansetningsforma bivdo- av bivdu 'jakt', beana 'hund')
  • finsk metsästyskoira (metsästys 'jakt', koira 'hund')
  • estisk jahikoer (genitiven jahi- av jaht 'jakt', koer 'hund')
  • ungarsk vadászkutya (vadász 'jeger', kutya 'hund').

Mandarin

I mandarin og andre kinesiske språk er samansetningar svært vanlege, og mykje vanlegare enn avleiingar. Til dømes heiter 'jakthund' shòulièquǎn 狩猎犬 på mandarin, der forleddet shòuliè 狩猎 tyder 'jakt' og etterleddet quǎn 犬 tyder 'hund'.

Meir om norske samansetningar

Som nemnt i innleiinga er ei samansetning eit ord som typisk er bygt opp av to eller fleire ord som også kan brukast kvar for seg. Dette er den typiske samansetninga, og det finst norske ord som vi reknar som samansetningar sjølv om ikkje ledda utan vidare kan brukast kvar for seg. Nokre viktige unnatak kan kallast (1) bringebær-typen, (2) breiskuldra-typen og (3) kongsgard-typen:

  1. Substantivet bringebær analyserer vi som ei samansetning med forleddet bringe- og etterleddet -bær, trass i at det ikkje finst noko sjølvstendig ord som svarer til forleddet bringe-. Vi reknar likevel bringebær som ei samansetning fordi det kan seiast å ha same struktur som klare samansetningar blåbær og jordbær.
  2. Adjektivet breiskuldra reknar vi òg som ei samansetning, med forleddet brei- og etterleddet skuldra, trass i at det ikkje finst noko adjektiv skuldra. Leddet skuldra har ei lydleg form som eit ord og ei tyding som eit ord, ikkje som eit suffiks.
  3. Substantivet kongsgard reknar vi som ei samansetning, med forleddet kongs- og etterleddet gard, trass i at kongs- ikkje finst som sjølvstendig ord. Denne tredje typen er vanlegare enn bringebær-typen og breiskuldra-typen, og andre døme er barnehage, gudshus og kronprins. Det typiske ved desse samansetningane er at forleddet står i ei særskild samansetningsform som skil seg litt frå det tilsvarande sjølvstendige ordet: Kongs- skil seg litt frå konge, barne- skil seg litt frå barn, guds- [gʉts] skil seg litt frå gud [gʉːd], kron- skil seg litt frå krone.

Samansetningsfuge

Samansetningsforma i kongsgard-typen har ofte eit eige suffiks, jamfør kong-s-, gud-s- og barn-e- i kongsgard, gudshus og barnehage, men slik er det ikkje alltid, jamfør kron- (i staden for krone) i kronprins og koll- (i staden for kolle) i Holmenkollbakken.

Suffikset i ei samansetningsform blir ofte kalla ei samansetningsfuge. Dette er ei villeiande nemning, sidan ordet fuge gjev det feilaktige inntrykket at dette elementet står mellom forleddet og etterleddet, som fuga mellom to mursteinar – med andre ord som i (1) i staden for den korrekte analysen i (2):

  1. Forleddet gud pluss fuga s pluss etterleddet hus.
  2. Forleddet guds (med suffikset -s) pluss etterleddet hus.

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg