Absalon Pedersson Beyer

Faktaboks

Absalon Pedersson Beyer

Absalon Pederssøn Beyer

Født
1528, Aurland i Sogn
Død
9. april 1575, Bergen
Absalon Pedersson Beyer sin minnestein ved Vangen kyrkje i Aurland
.
Lisens: CC BY SA 3.0

Artikkelstart

Absalon Pedersson Beyer var ein norsk prest, historikar, forfattar og lærar. I si tid var han ein av dei sentrale humanistane i Bergen.

Beyer var ein av brubyggjarane i den norske reformasjonen. Dermed møtte han motstand i mellom anna lokalt borgarskap, som mangla iveren for den nye trua, men som utnytta den verdslege makta reformasjonen gav. Likevel er det som forfattar Beyer har sett størst spor etter seg, med uvurderlege skrifter om norsk historie og samfunn på 1500-talet.

Bakgrunn

Absalon Pedersson Beyer var fødd på garden Skirdal ved Aurlandsfjorden i Sogn, og døydde i Bergen. Beyer mista foreldra som ung. Bror til faren sende han då til katedralskulen i Bergen. Her vart han kjend med biskopen, Gjeble Pedersson, som tok Beyer til seg som fosterson. Ulikt andre omvende tidlegare katolske biskopar tok ikkje Gjeble seg kone og familie etter reformasjonen, men kosta heller utdanning på fleire foreldrelause gutar.

Utdanning

Beyer vart send til København i 1544 og så til Wittenberg, opphavsstaden for reformasjonen, i 1549. Gjeble Pedersson følgde renessansehumanisten Erasmus før reformasjonen og humanisten Melanchthon etter. Slik fekk Beyer med seg mykje av denne intellektuelle bagasjen på den teologiske ferda. Seinare skreiv han Oration om mester Geble for å hylle oppveksten sin hos bergensbiskopen.

I København fekk Gjeble Pedersson innlosjert Beyer hos sjællandsbiskop Peder Palladius. Han hadde mykje omsorg for norske studentar og hjelpte Beyer med underhald i tronge tider. Samtidig var Palladius ein strengare og meir overtydd lutheranar enn Gjeble. Som biskop i Sjælland var han i røynda den teologiske leiaren i Danmark-Noreg og gjennomførte reformasjonen med jernhand. Universitetet vart først stengt, så omforma etter lutherske prinsipp. Som student møtte Beyer samtidig fleire teologar med eit syn som låg nær Melanchthons, mellom dei Niels Hemmingsen, den største danske teologen i si tid. Det var truleg heime hos Palladius at Beyer trefte Anne Pedersdotter, og dei gifta seg i 1552.

Teolog

Reformasjonen tok tid, særleg i Noreg, der lutherdomen hadde hatt dårleg grobotn. Dei gamle, katolsk skolerte prestane fekk halde fram, og Beyer var av det første leddet som hadde luthersk utdanning. Frå 1560 var han kannik og notarius ved domkapittelet i Bergen, i 1566 vart han slottsprest. Som kannik kom han i tvist med lokale embetsmenn, særleg slottsskrivaren Lauritz Hanssønn, som vart tildelt eit prebende, inntekter som eigentleg skulle gå til domkapittelet.

Beyer var prega av Melanchthons førelesingar, som gav innsyn både i klassisk filologi og naturfag, men òg streng kyrkjetukt og dommedagsspådomar. Frå preikestolen tora Beyer mot kyrkjelyden om at fjella ville dette i hovudet på dei og den endelege dagen kome.

Lite var òg gjort med opplæringa i den tida Beyer gjekk på skule. På katedralskulen i Bergen var det dermed han sjølv som måtte stå for omlegginga, då han i 1553 vart lektor og seinare rektor i tre omgangar. I Wittenberg lærte han å nytte skodespel i undervisinga, for å gjere både religion og latin meir levande. Han sette så opp stykke på dansk for vanlege bergensarar og er difor rekna som den første teaterregissøren i Noreg. Det første stykket, ei omsetjing av dei populære Adams fall, vart sett opp i 1562. Seinare kom framsyningar som var skrivne i Bergen. Fleire hadde religiøse tema, men i stykka var det òg daglegdagse emne.

Forfattarskapen

Gjennom det kunstnariske og litterære virket sitt førte Beyer an i eit blomstrande miljø av lærde skribentar i det samtidige Bergen, seinare kalla bergenhumanistane. Frå 1552 til 1572 skreiv han dagbok, kalla Bergens kapitelsbok. Her skreiv Beyer om eigne opplevingar, som at dottera raskt lærte å lese av ein kvinneleg lærar, men òg om allmenne hendingar, om vêret, kyrkjetenester og folkeliv. Sjølv om fleire innføringar manglar, er boka ei uvurderleg kjelde til det samtidige kultur- og dagleglivet i Bergen og Noreg. I dagboka dømmer han bergensarane sin livsførsel strengt, med åtvaringar om ulukke og undergang. Større delar av boka er ført på dansk-norsk.

Beyers meisterstykke var noregshistoria Om Norgis Rige frå 1567. I verket, som var skrive på oppdrag frå lensherre Erik Rosenkrantz, rosa han lensherren for innsatsen mot hanseatane. Den førande forteljinga var livsskildringa til det norske riket: romansen i stordomstida, tragedien i forfallet etter underlegginga under Danmark i 1536. Noreg var no «ein feit ladegard» under Danmark. Undergang prega narrativet også her, men Beyer meinte det norske folket kunne vakne igjen. Redninga var om nordmenn fekk ei sterkare røyst hos danskekongen. I det heile hang ikkje manuskriptet heilt saman, men tok ei vending til det kritiske undervegs. Verket vart først trykt i 1781, men fleire avskrifter fanst før det.

Motgang, motstand og rettargang

For ein mann som var oppteken av fortidig stordom, var det samtidige Bergen eit sørgjeleg syn. Av 27 kyrkjer frå mellomalderen vart 15 lagde i ruinar på 1500-talet, mellom dei domkyrkja frå 1000-talet. Rivinga skulle gi plass til kanonane på danskekongen si borg Bergenhus og hadde ikkje noko med reformasjonen å gjere. Tårnet ved Håkonshall vart òg rive, og kongegravene til Magnus Erlingsson og Håkon Håkonsson lagde i grus. Både Beyer og kona Anne hadde røter i gamal norsk adel og må ha teke det personleg. Truleg vart han bitter overfor danskestyret, noko historiemanuset viser.

Mellom dei nye lutherske prestane og borgarskapet i Bergen kom det òg etter kvart til sterk splid. Ein av kampane handla om gamle helgenbilete i domkyrkja, som fleire byborgarar tilbad. Biskop Jens Schjelderup fekk i oppdrag å fjerne bileta, men møtte sterk motstand i byrådet. Seinare skreiv Schjelderup eit forsvarsskrift, som er Noregs fremste bidrag til reformatorisk litteratur. Beyer sette samtidig opp eit stykke som truleg hengde ut byrådet, noko som gav han mektige fiendar. Då Schjelderup døydde, drog lensherren den nye biskopen og kona hans for retten for trolldom, og påtala deretter Beyer si kone for det same.

Anne Pedersdotter slapp først unna skuldinga. Beyer stod høgt i kurs hos kongen og fekk hos han fribrev for kona i 1575. Same år døydde Beyer, og sjølv om Anne no hadde gode papir, levde mistanken hos folk vidare. 15 år seinare vart ho på ny skulda for å vere trollkvinne og brend på bålet etter ei skinrettssak, trass i sterke innvendingar frå presteskapet i Bergen. Saka var opplagt hemn, og mellom dommarane var borgarmeistar Lauritz Hansson.

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Beyer, Absalon Pederssøn: Dagbok og Oration om Mester Geble. Oslo 1963.
  • Ehrencron-Müller, H.: Forfatterlexikon [...], B. 1, 1924
  • Gilje, Nils: Heksen og humanisten : Anne Pedersdatter og Absalon Pederssøn Beyer: en historie om magi og trolldom i Bergen på 1500-tallet, 2003
  • Gilje, Nils & Tarald Rasmussen: Norsk idéhistorie, b. 2, 2002
  • Rian, Øystein. For Norge, kjempers fødeland: 12 portrett frå dansketida. Oslo 2007.

Kommentarer (2)

skrev Lars Nygaard

Navnet bør vel staves «Pedersson», slik Språkrådet anbefaler? Jf. også http://www.dokpro.uio.no/perl/litteratur/oratxtprod.cgi?tabell=beyer&id=dagbok008 som viser at han staver det slik selv.

svarte Mari Paus

Hei! Takk for kommentaren, jeg har fikset dette nå. Mvh. Mari Paus

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg