Jørpeland er kommunesenteret i Strand. Av /Shutterstock. Begrenset gjenbruk

Strand

Faktaboks

Landareal
236 km²
Innbyggertall
13 268 (2022)
Administrasjonssenter
Jørpeland
Fylke
Rogaland
Innbyggernavn
strandabu, strandbu
Målform
nøytral
Kommunenummer
1130
Høyeste fjell
Heiahornet (776 moh.)

Kommunevåpen

Av /Store norske leksikon ※.

Strand. Jørpeland, administrasjonssenteret i kommunen sett frå Fjeldbakkane. Biletet er henta frå papirleksikonet Store norske leksikon, gitt ut 2005-2007.

Av /KF-arkiv ※.

Plassering

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Preikestolen på nordsida av Lysefjorden.

.
Lisens: fri

Artikkelstart

Strand er ein kommune i Rogaland fylke, i Ryfylke, rett aust for Stavanger. Strand omfattar halvøya mellom Fognafjorden/Årdalsfjorden og Idsefjorden, likeins landa på sørsida av Idsefjorden, frå 2020 heilt fram til Lysefjorden.

Til Strand høyrer òg heiene austover til Tysdal og ein del øyar i fjorden i vest. Størst av desse er Idse (5,2 km²), Idsal (3,2 km²), Hidle (Sør-Hidle, 1,4 km²) og Heng.

Strand grensar til Hjelmeland i aust og i Årdalsfjorden i nord. I søraust grensar Strand til Sandnes, likeins i sør og sørvest, i høvesvis Lysefjorden og Høgsfjorden. I vest og nordvest har Strand frå 2020 grense i fjorden mot øyane i Stavanger (tidlegare Rennesøy og Finnøy kommunar).

Strand vart oppretta som kommune i 1837 då det lokale sjølvstyret vart innført. I 1865 vart Høgsfjord skild ut som eigen kommune. Kommunen hadde deretter uendra grenser fram til 1965 då landet på sørbreidda av Årdalsfjorden med 121 innbyggjarar vart overførte frå dåverande Årdal kommune. Frå 1. januar 2020 vart eit område nord for Lysefjorden med mellom anna Preikestolen som ein del av kommune- og regionsreforma overført frå tidlegare Forsand kommune. Dette gjorde at Preikestolen fjellstove og Preikestolen kom i same kommune.

Natur

Botnefjorden ved Jørpeland.

Berggrunnen på fastlandet lengst vest i Strand og dessutan på øyane Heng og Hidle består av migmatiske bergartar (sjå migmatitt), særleg ulike gneisar av grunnfjellsalder, men vesentleg gjorde om i kaledonsk tid (sjå Den kaledonske orogenese). På fastlandet aust for ei linje Jørpeland–Bjørheimsbygda, og dessutan på øya Idsal, består berggrunnen vesentleg av augegneis/augegranitt, også her av grunnfjellsalder, men i vesentleg mindre grad påverka i kaledonsk tid. I overgangen mellom dei to områda går eit belte av fyllitt og glimmerskifer frå Jørpelandsområdet nordover til Årdalsfjorden, og dessutan på øya Idse. Desse bergartane er av kambrosilurisk opphav, men også dei er omdanna i kaledonsk tid. Landskapet er svært kupert og når opp til 776 meter over havet (Heiahornet) aust i kommunen.

Ein lang, rettlinja dal med eit par store vatn (Bjørheimsvatnet og Tysdalsvatnet) skjer seg nordaustover frå Tau. Elles er terrenget nokså uoversiktleg med mange vatn og småelvar. Dei viktigaste jordbruksareala finn ein i skiferområda: i Bjørheimsbygda i dalen innanfor Tau, på sørbreidda av den ytre delen av Årdalsfjorden, og dessutan rundt Jørpeland.

Klima

Kaldaste månad er februar med normal på 2,0 °C, og varmaste månad er august med normal på 15,7 °C. Mest nedbør er det i november med normal på 189,0 millimeter og minst er det i mai med normal på 79,0 millimeter. Målingane er gjorde ved Sigmundstad målestasjon, Fister.

Busetjing

Busetjinga er i vesentleg grad konsentrert til kysten på ytre del av halvøya, særleg til dei to tettstadene (innbyggartal 2019): Jørpeland (administrasjonssenter, 7230) og Tau (3212). I alt 82 prosent av innbyggjarane til kommunen bur i tettstader mot 88 prosent for fylket samla sett (2019).

Strand har hatt ein jamn befolkningsvekst sidan andre verdskrigen. I tiårsperioden 2010–2020 auka han med gjennomsnittleg 1,5 prosent årleg mot 1,2 prosent i Rogaland fylke. Den stabile befolkningsveksten til kommunen over lang tid må i atskilleg grad tilskrivast nærleiken til Stavanger-området og dei arbeidsmoglegheitene som finst der.

Næringsliv

Etter offentleg administrasjon og tenesteyting er industri viktigaste næring i Strand med 16 prosent av arbeidsplassane til kommunen, 27 prosent inkluderte byggje- og anleggsverksemd og kraft- og vassforsyning/renovasjon (2019). Industrien har tradisjonelt vore dominert av hjørnesteinsbedrifta Stavanger Electro Staalverk A/S (no Stavanger Steel AS) på Jørpeland, ei bedrift som produserer spesialstål. I 2019 omfatta jern- og metallindustrien tolv prosent av industrisysselsetjinga i Strand. I dag er viktigaste industribransjar verkstadsindustri (med data- og elektroteknisk industri, metallvare- og maskinindustri) og næringsmiddelindustri (mellom anna Tau Mølle) med høvesvis 53 og 23 prosent av industriens sysselsette (2019). Det er eit nyare industriområde i Nordmarka nord for Tau.

Strand har eit allsidig jordbruk med storfe- og sauehald, og dessutan fruktdyrking som viktigaste driftsformer. Skogen betyr etter vestlandsforhold ein del for gardsdrifta. Det er eit større setjefiskanlegg for laks i Tauvågen (Lerøy Vest AS).

Strand er ein relativt sett liten kraftkommune og har ein årleg middelproduksjon på 124 gigawattimer (GWh) per 2019. Kommunen har i alt åtte vannkraftverk med ein samla maskininstallasjon på 42 MW og ein årleg middelproduksjon på 124 GWh. Største verk, Jøssang, står for 74 prosent av årsproduksjonen, og har største fallhøgde med 281 meter.

I 2019 hadde 40 prosent av dei busette yrkestakarane i Strand arbeid utanfor kommunen, av desse 27 prosent i Stavanger-området (Stavanger, Sandnes, Randaberg og Sola), 17 prosent i Stavanger åleine (etter kommuneinndelinga frå 2020). Av yrkestakarane i Strand har elles fem prosent arbeid i Ryfylke elles og i Haugesunds-området, av dette tre prosent i Hjelmeland.

Samferdsel

Eit ferjefritt samband med Stavanger-området opna i februar 2020 (Ryfast). Denne går frå Solbakk, som ligg mellom Tau og Jørpeland, via Hundvåg, ei av øyane i Stavanger, og vidare til fastlandet noko sør for bysenteret. Ryfylketunnelen på 14,4 kilometer er den lengste undersjøiske vegtunnelen i verda. Riksveg 13 (Ryfylkeveien) kjem no gjennom tunnelen. Den går så austover forbi Tysdalsvatnet til Hjelmeland.

Fylkesveg 523 går sørover langs kysten, gjennom Jørpeland til Oanes der det er ferjesamband til Lauvvika i Sandnes. Denne vegen gir kortaste samband frå søre del av Strand til Sandnes og Jæren. Frå fylkesveg 523 går fylkesveg 4632 på bru over Lysefjorden til Sandnes kommune (tidlegare Forsand).

Frå Tau går òg fylkesveg 4658 nordover og langs Årdalsfjorden til Døvika. Det er brusamband til øyane Idse og Idsal via fylkesveg 4638 frå fylkesveg 523. Frå Tau er det ferjesamband til øyane Hidle og Heng og fleire andre øyar i Boknafjorden. Frå Jørpeland er det hurtigbåtsamband til Stavanger.

Administrativ inndeling og offentlege institusjonar

Tau har vidaregåande skule og brann- og havarisenter for oljeverksemda. I sør ligg den kjende turisthytta Preikestolhytta, og herfrå går det merket sti til Preikestolen, landets mest brukte fjellrute.

Strand høyrer til Sør-Vest politidistrikt, Sør-Rogaland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Kommunen er med i regionrådet Ryfylkerådet saman med Hjelmeland, Sandnes, Sauda og Suldal.

Strand kommune svarer til dei to sokna Jørpeland og Strand i Ryfylke prosti (Stavanger bispedømme) i Den norske kyrkja.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Strand til Ryfylke fogderi i Stavanger amt.

Delområde og grunnkrinsar i Strand

For statistiske formål er Strand kommune (per 2019) delt inn i to delområde med til saman 26 grunnkrinsar:

  • Jørpeland: Idse, Botne, Tungland, Selemork, Førlandsnuten, Fullshammaren, Klåvsteinsbekken, Resahaugen, Førland, Jørpeland, Vågen, Nedre Fjelde, Øvre Fjelde, Barkve, Barka
  • Tau: Heia, Strand/Tjøstheim, Prestegarden, Ugelia, Nordre Tau, Nordmarka, Bjørheimsbygd, Voster, Kjøllevik, Fiskå, Sørskår

I tillegg kjem sidan 2020 det overførte området frå tidlegare Forsand kommune.

Historikk og kultur

Jørpeland kyrkje.
Solbakk helleristingar.

På Solbakk ved fylkesveg 523 er det eit stort felt med helleristningar frå bronsealderen. Det består av minst 40 skipsfigurar og konsentriske sirklar, solsymbol på svaberga ned mot sjøen. Det er òg ein gravhaug på toppen av svaberget.

Preikestolhytta, heilt sør i kommunen, er det vanlegaste utgangspunktet for fotturar til Preikestolen.

Jørpelands Brug i Vågen er det eldste industri-historiske bygg i kommunesenteret. Det har ei utstilling om historia til Bruget, men også andre utstillingar og konsertar.

Ved samfunnshuset på Fiskå finst ein kopi av Kjøleviksteinen, eit av Noregs viktigaste runefunn. Originalen blir oppbevart på Oldsaksamlingen i Oslo.

Jørpeland kyrkje frå 1969 er ei arbeidskyrkje oppført i betong. Den har særprega, moderne formspråk med mykje bruk av glas og eit frittståande klokketårn.

Namn og kommunevåpen

Kommunevåpenet (godkjent i 1973) har tre raude vasshjul, to over eitt, mot eit sølv bakgrunn. Dette symboliserer vasskraft, ein viktig ressurs i Strand både i dag og i før-industriell tid.

Namnet er etter plasseringa, og det er opphavleg eit gardsnamn frå kyrkjestaden som ligg sør i Tau tettstad, ofte kalla Strandalandet. Kyrkja ligg på nordsida av Strandåna, rundt éin kilometer ovanfor munningen i fjorden.

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Alsvik, Jan: Strand bygdebok, 1991, to bind
  • Barkved, Holger: Soga um Strand, 1975

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg