bøying (grammatikk)

Artikkelstart

Bøying er i grammatikken endring av eit ord for å gi uttrykk for grammatiske forhold. Bøying kan til dømes vise at eit substantiv er i ubunden (ubestemt) fleirtal (hundar, jenter, menn), eller at eit verb viser til noko som skjer i notida (kastar, trur, syg) eller i fortida (kasta, bygde, saug).

Faktaboks

Uttale
bˈøying
Etymologi

omsett frå latin flexiō f. 'bøying, fleksjon', av verbet flectō 'bøye, krøkje, endre'

Også kjent som

fleksjon

Å bøye eit ord kan òg forståast som å nemne alle – eller eit representativt utval av – bøyingsformene til ordet, til dømes slik:

  1. jente – jenta – jenter – jentene
  2. gut – guten – gutar – gutane
  3. eple – eplet – eple – epla

Det finst namn på nokre forskjellige typar bøying:

  • deklinasjon – bøying i nominale kategoriar som tal (numerus), kasus og binding (bestemtheit). Jamfør latin dēclīnātiō ‘bøying til sida’
  • gradbøying eller komparasjon – bøying i den adjektiviske kategorien grad. Jamfør latin comparātiō ‘samanstilling, jamføring’
  • konjugasjon – bøying i verbale kategoriar som modus, tid (tempus) og diatese. Jamfør latin coniugātiō‘ordslektskap, ordskyldskap’

Bøyingsmønster (paradigme) og stamme

Ei liste over alle bøyingsformene til eit ord kallar ein bøyingsmønstereteller paradigmet til ordet. Dei tre eksempla ovanfor er med andre ord bøyingsmønstera (paradigma) til substantiva jente, gut og hus.

Ved regelrett bøying kan ein identifisere ei stamme:

  • Stamma er det som er felles for alle bøyingsformene i eit regelrett bøyingsmønster.

Dei tre substantiva jente, gut og hus har med andre ord stammene jent-, gut- og hus-. Dette kan framstillast slik:

  • jent-e – jent-a – jent-er – jent-ene
  • gutgut-en – gut-ar – gut-ane
  • epl-e – epl-et – epl-e – epl-a
  • hushus-et – hushus-a

Bøyingsmekanismar

Under bøyinga av eit ord blir det lagt vokalar og konsonantar til stamma eller det skjer endringar med vokalane og konsonantane i stamma. Dette kan kallast bøyingsmekanismar. Eit tillegg av vokalar og konsonantar blir kalla affiks, og ei endring av vokalar og konsonantar blir kalla modifikasjon.

Affiks

I bøyingsformene til substantiva jente, gut og eple finn vi ikkje berre ei stamme, men også vokalar og konsonantar som er lagde til stamma. Desse tillegga kallar ein affiks, av latin affīxum eller adfīxum, som tyder '(som er) festa til'. Med andre ord har vi desse affiksa i bøyingsmønstera over:

  • jente: -e, -a, -er, -ene
  • gut: -en, -ar, -ane
  • eple: -e, -et, -e, -a
  • hus: -et, -a

Bøyingsmønsteret til substantiva gut og hus viser at det finst bøyingsformer utan affiks. Vi skil mellom stammene gut- og hus- og orda gut og hus.

Modifikasjon

Ikkje all bøying skjer ved tillegg av affiks. Eit vanleg alternativ er modifikasjon, som inneber ei endring av vokalar eller konsonantar i stamma. Verbet modifisere tyder nettopp ‘gje ei litt anna form’. Modifikasjon kan illustrerast med dei norske substantiva bok og mann:

  1. mann – mann-en – menn – menn-ene
  2. bok – bok-a – bøk-er – bøk-ene

Når vi bøyer substantivet mann, legg vi til affiksa -en og -ene i dei bundne (bestemte) formene, og i tillegg endrar vi stammevokalen (vokalen i stamma) frå a til e i fleirtal. Endringa av stammevokalen frå a til e er eit eksempel på modifikasjon. Den ubundne (ubestemte) fleirtalsforma menn har ingen affiks, berre modifikasjon. Den bundne fleirtalsforma mennene har både affiks og modifikasjon.

Når vi bøyer substantivet bok, legg vi til affiksa -a, -er og -ene, og i tillegg endrar vi stammevokalen frå o til ø i fleirtalsformene. Endringa av stammevokalen frå o til ø er eit anna eksempel på modifikasjon. Fleirtalsformene bøker og bøkene har både affiks og modifikasjon.

Bøyingskategoriar og bøyingstrekk

Som nærmare beskrive i neste avsnitt, Meir om bøying i norsk, blir norske substantiv bøygde i tal (numerus) og binding (bestemtheit). Tal og binding er bøyingskategoriar. Innanfor ein bøyingskategori skil vi mellom ulike bøyingstrekk.

I bøyingskategorien tal skil norsk mellom bøyingstrekka eintal og fleirtal, og i bøyingskategorien binding (bestemtheit) er det eit skilje mellom ubunden (ubestemt) og bunden (bestemt).

Ein annan bøyingskategori som finst i fleire europeiske språk, er kasus. Dei germanske språka som bøyer substantiva i kasus, som islandsk, har bøyingstrekka nominativ, akkusativ, dativ og genitiv i denne bøyingskategorien.

Dette kan oppsummerast slik:

  • Bøyingskategorien tal(numerus) har i norsk desse bøyingstrekka:
    • eintal (singularis)
    • fleirtal (pluralis)
  • Bøyingskategorien binding(bestemtheit) har desse bøyingstrekka:
    • ubunden (ubestemt)
    • bunden (bunden)
  • Bøyingskategorien kasus har i islandsk desse bøyingstrekka:
    • nominativ
    • akkusativ
    • dativ
    • genitiv

Meir om bøying i norsk

Dei ordklassane som blir bøygde på norsk, er først og fremst substantiv, adjektiv og verb. I tillegg finst det ein del svært uregelrett bøying av pronomen og determinativ. Dette avsnittet er ein presentasjon av nokre vanlege bøyingsmåtar av substantiv, adjektiv og verb.

Substantiv

Norske substantiv blir bøygde i to bøyingskategoriar, tal (numerus) og binding (bestemtheit). Dette kan illustrerast med substantiva jente, gut og hus:

TAL (NUMERUS) BINDING (BESTEMTHEIT) jente gut hus
eintal ubunden jent-e gut hus
eintal bunden jent-a gut-en hus-et
fleirtal ubunden jent-er gut-ar hus
fleirtal bunden jent-ene gut-ane hus-a

Den bundne eintalsforma har eitt av affiksa -a, -en og -et, som er bestemt av genuset (det grammatiske kjønnet) til substantivet. Men genus er ikkje ein bøyingskategori ved norske substantiv, for genuset står fast gjennom heile bøyingsmønsteret. Genuset avgjer i stor grad kva affiks eit substantiv har i fleirtal, som vist i tabellen over.

Adjektiv

Adjektiva har desse bøyingskategoriane:

  • grad, med bøyingstrekka positiv, komparativ og superlativ
  • tal (numerus), med bøyingstrekka eintal (singularis) og fleirtal (pluralis)
  • genus (grammatisk kjønn), med bøyingstrekka hokjønn (femininum), hankjønn (maskulinum) og inkjekjønn(nøytrum).
  • binding (bestemtheit) ), med bøyingstrekka ubunden (ubestemt) og bunden (bestemt)

Skiljet mellom hokjønn (femininum) og hankjønn (maskulinum) er så lite vanleg i adjektivbøyinga at det er praktisk å innføre felleskjønn (commune, utrum) som namn på samanfallet mellom desse to bøyingstrekka.

Trass i at adjektivet blir bøygt i så mange kategoriar, har dei fleste adjektiv berre seks bøyingsformer. Ein strek (–) viser fråvær av ein bøyingskategori.

GRAD BINDING (BESTEMTHEIT) TAL GENUS fin
positiv ubunden eintal felleskjønn fin
positiv ubunden eintal inkjekjønn fin-t
positiv bunden og/eller fleirtal * fin-e
komparativ fin-are
superlativ ubunden fin-ast
superlativ bunden fin-ast-e

Som tabellen viser, blir bøyingskategoriane tal og genus berre brukte i positiv. Binding finst i både positiv og superlativ.

Nokre adjektiv er ubøyelege, som moderne, rotete, lilla og firkanta. Dei har berre éi positiv form, og komparativ og superlativ blir ikkje uttrykte med bøying, men med perifrastisk, med adverba meir og mest, til dømes meir moderne, mest moderne. Perifrastisk komparativ og superlativ blir brukt generelt ved relativt lange adjektiv, som engelsk og kontinental. Perifrastiske former er ikkje bøyingsformer.

Nokre få adjektiv skil mellom hokjønn og hankjønn i ubunden eintal, til dømes hokjønn lita mot hankjønn liten. I mange dialektar gjeld det berre dette eine adjektivet.

Verb

Bøying av verb blir kalla konjugasjon. Norske verb har finitte og infinitte former, som blir skilde frå kvarandre ved at dei finitte i motsetnad til dei infinitte har bøyingskategorien modus. Dei finitte formene har desse bøyingskategoriane:

  • modus, med bøyingstrekka indikativ og imperativ
  • tempus (tid), med bøyingstrekka presens og preteritum

Norske verb har tre finitte bøyingsformer. Indikativformene blir bøygde i tempus:

MODUS TEMPUS leve kaste tru suge
indikativ presens lev-er kast-ar tru-r syg
indikativ preteritum lev-de kast-a tru-dde saug
imperativ lev kast tru sog-e

Det finst to typar infinitte verbformer i norsk: infinitiv og partisipp. Den norske infinitiven har berre éi form. Partisippa har bøyingskategorien anterioritet:

  • anterioritet, med bøyingstrekka imperfektum (kontemporær)og perfektum (anterior)

Imperfektum partisipp har berre éi form, medan perfektum partisipp har dei same bøyingskategoriane som positive adjektiv. Dei infinitte bøyingsformene kan setjast opp slik:

Type ANTERIORITET BINDING TAL GENUS leve suge
infinitiv leve-e sug-e
partisipp imperfektum felleskjønn lev-ande sug-ande
partisipp perfektum ubunden eintal inkjekjønn lev-d sog-en
partisipp perfektum ubunden eintal lev-t sog-e
partisipp perfektum bunden eller fleirtal * lev-de sog-n-e

I norske grammatikkar blir imperfektum partisipp omtala som «presens partisipp». Nokre grammatikkar, som Norsk referansegrammatikk (1997) (sjå litteraturlista), reknar ikkje denne forma for ei bøyingsform i det heile, men som ein type adjektiv. I eldre grammatikkar – frå antikken og fram til 1700-talet – blir partisipp rekna som ein eigen ordklasse.

Meir om affiks: suffiks, prefiks og infiks

Affiksa blir omtala med tre forskjellige namn etter kvar dei står i høve til stamma:

  • Suffiks står føre stamma
  • Prefiks står etter stamma
  • Infiks står inne i stamma

Suffiks

I avsnitta ovanfor er det illustrert korleis suffiks er den einaste typen affiks som blir brukt i bøying av norske ord, som -e, -a, -er og -ene i bøyinga av substantivet jente.

Prefiks

I europeiske språk er prefiks uvanlege i ordbøying. I germanske språk finst det ikkje andre eksempel enn prefikset ge- i perfektum partisipp, som ein finn i tysk, jiddisk, nederlandsk og afrikaans. Her er eit oversyn som viser infinitiv og perfektum partisipp av verbet som tyder ‘vite’ på desse språka:

språk infinitiv perfektum partisipp
tysk wiss-en ge-wuss-t
jiddisk vis-n ge-vus-t
nederlandsk wet-en ge-wet-en
afrikaans weet ge-weet

Bantuspråka brukar både prefiks enn suffiks i bøying, men prefiks er vanlegast. Her er ein eksempel frå swahili:

  • n-a-ku-pend-a ‘eg elskar deg’

Forma kan analyserast slik, med tre prefiks, ei stamme og eit suffiks:

  • n- ‘eg’ (subjekt)
  • a- ‘presens, habituell’
  • ku- ‘deg’ (objekt)
  • -pend- ‘elske’ (stamme)
  • -a (eit suffiks som mellom anna uttrykkjer modus)

Infiks

Bøying med infiks, ved at vokalar og konsonantar blir lagde til inne i stamma, er eit mykje mindre vanleg fenomen, og ein må gå utanfor Europa for å finne gode eksempel. I språket Oaxaca-chontal, som blir snakka av 2200 menneske i det sørlege Mexico, blir fleirtal av mange substantiv danna ved at ein legg til konsonanten ɬ (ustemd, lateral frikativ) rett føre den siste stavinga i stamma, som i desse eksempla:

  • cece ‘ekorn’, fleirtal ceɬce
  • tuwa ‘utlending’, fleirtal tuɬwa
  • mekoʔ ‘skei’, fleirtal meɬkoʔ

Meir om modifikasjon

Bøying ved modifikasjon – det vil seie endring av vokalar eller konsonantar i stamma – finst i fleire ulike variantar.

Modifikasjon i norsk

På norsk finst berre endring av vokalen, som illustrert med desse substantiva, adjektiva og verba:

eintal, ubunden eintal, bunden fleirtal, ubunden fleirtal, bunden
hand hand-a hend-er hend-ene
tå-a tæ-r tæ-r-ne
barn barn-et born born-a
positiv, ubunden, felleskjønn komparativ superlativ, ubunden
ung yng-re yng-st
stor stør-re stør-st
infinitiv indikativ, presens indikativ, preteritum perfektum partisipp
sug-e syg saug sog-e
far-e fer for far-e
drikk-e drikk drakk drukk-e

Nokre substantiv har ei fleirtalsstamme med ein annan stammevokalen enn i eintalsstamma. Denne modifikasjonen kallar ein tradisjonelt for omlyd.

Nokre adjektiv har ein annan stammevokal i komparativ og superlativ. Dette er òg eksempel på omlyd.

Nokre verb har ein annan stammevokal i presens enn i infinitiv. Også dette er eksempel på omlyd. I tillegg har nokre verb andre stammevokalar i preteritum og perfektum partisipp enn i infinitiv. Dette kallar vi avlyd.

Modifikasjon i nordsamisk

I dei fleste samiske språka, mellom anna nordsamisk, blir konsonanten eller konsonantane mellom dei to siste vokalane i stamma endra i bøyinga. Denne modifikasjonen er ofte det einaste som skil to bøyingsformer frå kvarandre. Her er nokre eksempel som viser nominativ eintal og akkusativ/genitiv eintal av nokre substantiv:

eintal, nominativ eintal, akkusativ/genitiv tyding
guolli guoli 'fisk'
giehta gieđa 'hand'
sátni sáni 'ord'
juolgi juolggi 'fot'
njálbmi njálmmi 'munn'

Denne modifikasjon blir omtala som stadieveksling i samiske grammatikkar. I eksempla ovanfor har nominativ sterkt stadium, medan akkusativ/genitiv har svakt stadium.

Bøyingsklassar

På mange språk – mellom anna norsk – er det slik at ikkje alle ord som høyrer til same ordklasse, blir bøygde på same måten. I slike tifelle deler vi inn orda i bøyingsklassar.

  • Ein bøyingsklasse er ei gruppe med ord som blir bøygde på same måten.

Suppletivisme

Ved regelrett bøying har eit ord same stamma gjennom heile bøyingsmønsteret, eventuelt med stammevariasjonar som kjem av modifikasjon. Nokre ord har ei uregelrett bøying som inneber at dei har fleire to eller fleire stammer som er heilt forskjellige. Dette kallar ein suppletivisme eller suppletivistisk bøying.

I mange norske dialektar har verbet bli ei suppletivistisk bøying, med stamma bli- i infinitiv og presens og stamma vart-/vort- i preteritum og perfektum partisipp:

type ⇩ infinitiv presens preteritum perfektum partisipp
regelrett bli blir blei blitt
suppletivistisk bli blir vart vorte
regelrett verte vert vart vorte

Liten er truleg det mest uregelrette norske adjektivet, med fire ulike stammer, lit- , vesl-, små-, min(d)-:

GRAD BINDING (BESTEMTHEIT) TAL GENUS fin
positiv ubunden eintal hankjønn lit-en
positiv ubunden eintal hokjønn lit-a
positiv ubunden eintal inkjekjønn lit-e
positiv bunden eintal vesl-e
positiv fleirtal små / små-e
komparativ mind-re
superlativ ubunden min-st
superlativ bunden min-ste

Les meir i Store norske leksikon

Litteraturliste

  • Faarlund, Jan Terje, Svein Lie og Kjell Ivar Vannebo. Norsk referansegrammatikk. Oslo: Universitetsforlaget. 1997.
  • Nickel, Klaus Peter. Samisk grammatikk. 2. utgave. Karasjok: Davvi girji. 1994.
  • Simonsen, Hanne Gram og Rolf Theil. Morfologi. Kapittel 11 (s. 249–294) i Språk. En grunnbok av K. E. Kristoffersen, H. G. Simonsen og A. Sveen (red.). Oslo: Universitetsforlaget. 2005.

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg