Masfjorden

Faktaboks

Landareal
509 km²
Innbyggertall
1629 (2022)
Administrasjonssenter
Masfjordnes (Sandnes)
Fylke
Vestland (frå 01.01.2020, tidlegare Hordaland)
Innbyggernavn
masfjording
Målform
nynorsk
Kommunenummer
4634 (frå 01.01.2020, tidlegare 1266)
Høyeste fjell
Årsdalsryggen (1068 moh.)

Kommunevåpenet til Masfjorden har tre heldrer i gull, stilt i trepass, mot ein raud bakgrunn.

Masfjorden

Masfjorden. Bratte fjellsider mot fjorden ved Matre. Bildet er hentet fra papirleksikonet Store norske leksikon, utgitt 2005-2007.

Av /KF-arkiv ※.
Kart
Av /Store norske leksikon ※.

Plassering

.
Lisens: Begrenset gjenbruk

Artikkelstart

Masfjorden er ein kommune i Vestland fylke som ligg på nordaustsida av Fensfjorden/Austfjorden. Masfjorden kommune ligg på begge sider av Masfjorden, ein 24 kilometer lang fjord i Nordhordland. Lengst inne deler fjorden seg i to, Haugsværfjorden og Matrefjorden.

Masfjorden vart oppretta i 1879 ved utskiljing frå Lindås. Kommunen hadde ved etableringa 2336 innbyggjarar. Masfjorden fekk dei noverande grensene sine i 1964, då området Einestrand ved Kjellevågen lengst sør i den noverande kommunen vart overført frå Lindås.

Masfjorden grensar til Gulen og Høyanger kommunar i høvesvis nordvest og nord, Modalen søraust og Alver i søraust og sørvest.

Natur

Berggrunnen består av grunnfjell, hovudsakleg gneisbergartar, sterkt omvandlet i kaledonsk tid (sjå kaledonske orogenese). Masfjorden har eit sterkt kupert fjellterreng med vassrike elvar og ei rekkje innsjøar.

Midt gjennom kommunen treng den krokete Masfjorden seg inn mellom til dels svært bratte fjellsider. Inst deler han seg i to armar, den fem km lange Haugsværfjorden mot nordaust og den sju km lange Matresfjorden mot aust. Samla lengd av Masfjorden inkludert Matresfjorden er 27 kilometer.

Fjella hevar seg opptil 835 meter over havet (Dukefjellet) innanfor botnen av Haugsværfjorden og opptil 855 meter over havet (Gråsida) innanfor Matre i botnen av Matresfjorden. Lenger aust er fjella høgare. Her når Masfjordens del av Årsdalsryggen på grensa til Høyanger 1068 meter over havet. Desse austre fjellområda i kommunen høyrer til Stølsheimen.

Busetnad

Busetjinga finst hovudsakleg langs Fensfjorden/Austfjorden og på nordsida av Masfjorden. Administrasjonssenteret Masfjordnes (Sandnes) ligg like innanfor Masfjorden si munning. Masfjorden og Modalen er dei to einaste kommunane i tidlegare Hordaland fylke utan tettstader.

Masfjorden har sidan andre verdskrigen hatt noko varierande befolkningsutvikling, der mellom anna auke i anleggsarbeid som kraftutbygging har gitt periodar med befolkningsvekst. Frå byrjinga av 1980-talet gjekk folketalet stort sett tilbake til midten av 2000-talet, men har sidan vist vekst, i tiårsperioden 2010–2020 med gjennomsnittleg 0,3 prosent årleg, mot ein vekst i kommunane i Nordhordland samla på 1,4 prosent og i Vestland fylke på 0,9 prosent. Likevel ligg folketalet i Masfjorden (etter dagens grenser) i 2020 rundt 20 prosent lågare enn i 1946.

Næringsliv

Etter offentleg administrasjon og tenesteyting er byggje- og anleggsverksemd/kraft- og vassforsyning og varehandel/hotell- og restaurantdrift viktigaste næringar. Desse tre næringane har høvesvis 51, 15 og 12 prosent av arbeidsplassane til kommunen (2015). Det er ein del turisttrafikk i kommunen, særleg i Stølsheimen med Stordalen Fjellstove som sentrum, likeins stadvis ved fjorden.

Primærnæringane omfattar i alt ti prosent av arbeidsplassane i Masfjorden. Jordbruket er i all hovudsak basert på husdyrhald, med saue- og storfehald som dominerande driftsformer. Det blir elles drive noko fiskeoppdrett og havbruk. Havforskingsinstituttets akvakulturstasjon for laksefisk held til i Matre, inst i Matresfjorden. Industrien er svært beskjeden (to prosent av arbeidsplassane i kommunen i 2019), der dei einaste registrerte industribransjane dette året er næringsmiddelindustri og produksjon av plast-, gummi- og mineralske produkt.

Masfjorden er ein betydeleg kraftkommune med ei samla maksimal yting på 292 megawatt (MW) og ein mellomliggjande årsproduksjon på 1723 gigawattimar (GWh) fordelt på åtte enkeltverk (2019). Kraftverka med høgast mellomliggjande årsproduksjon er (start driftsår): Matre M kraftverk (1962), Matre H kraftverk (1957) og Vemundsbotn kraftverk (1976). Desse tre verka står for nesten 97 prosent av kraftproduksjonen i kommunen. Høgaste fallhøgd, 529 meter, har Matre H. Sjå elles Matreselva og Haugsdalselva.

Dei store vasskraftressursane er eit resultat av både store fjellområde og betydelege nedbørsmengder. Matre er til dømes eit av dei mest nedbørsrike stadene i landet. Vasskraftressursane i kommunen er for størstedelen utbygd.

Av arbeidstakarane som er busette i Masfjorden har 48 prosent arbeid utanfor kommunen, 18 prosent i Gulen/Høyanger, 12 prosent i Bergen, åtte prosent i Alver og tre prosent i dei andre kommunane i Nordhordland (2019).

Samferdsel

Viktigste vegsamband i Masfjorden er E39 som knyter kommunen til Bergensområdet i sør. Den går nordover gjennom kommunen innanfor Masfjordens inste armar. Frå E39 i Bjørsvik i Alver fører fylkesveg 570 nordvestover langs Austefjorden/Fensfjorden til dei ytre delane av kommunen og til Gulen. Denne har bilferje Masfjordnes–Duesund over Sandnesosen i ytre del av Masfjorden.

Frå E39 i Matre går det veg austover gjennom Matresdalen og over fjellet til Søreide/Ortnevik i Høyanger (fylkesveg 5442). Denne gir lettaste tilkomst til fjellområda i Stølsheimen.

Administrativ inndeling og offentlege institusjonar

Masfjorden høyrer til Vest politidistrikt, Hordaland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Kommunen er med i regionrådet Region Nordhordland saman med Alver, Austrheim, Fedje, Gulen, Modalen og Osterøy.

Masfjorden kommune svarer til dei tre sokna Frøyset, Sandnes og Solheim i Nordhordland prosti (Bjørgvin bispedømme) i Den norske kyrkja.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Masfjorden til Nordhordland fogderi i Søndre Bergenhus amt.

Delområde og grunnkrinsar i Masfjorden

For statistiske formål er Masfjorden kommune (per 2016) delt inn i eitt delområde med til saman 11 grunnkrinsar: Risnes, Sleire, Hosteland, Molland, Solheim, Haugsvær, Matre, Haugsdal, Andvik, Sandnes og Kvingo.

Historikk og kultur

I Storsetehilleren, nokre kilometer frå Matre, er det gjort funn frå eldre jernalder som tyder på at helleren var brukt som fangststasjon. Kommunen har etablert ein båt- og sjøbrukssamling i eit eldre nothus frå 1880-talet på Masfjordnes. Her har det vore arrangert ein årleg kulturfestival.

I den siste fasen i okkupasjonstida under andre verdskrigen opererte norske styrkar i dei ulendte fjellpartia mellom dei inste fjordarmane mot fylkesgrensa mellom Hordaland og Sogn og Fjordane. Fjellområda i Masfjorden var base for Bjørn West, ei avdeling av heimefronten. Fleire nordmenn fall i trefningar kort tid før frigjeringa. I Matre ligg Bjørn West-museet, som dokumenterer denne delen av krigshistoria.

I kommunen ligg tre kyrkjer: Sandnes kyrkje, som er ei rektangulær kyrkje i tre, bygd i 1845, og Solheim kyrkje og Frøyset kyrkje, begge langkyrkjer i tre, bygd høvesvis i 1882 og 1937.

Den mest lesne avisa i kommunen er Strilen, som dekkjer kommunane i Nordhordland og Gulen i Vestland. Strilen kom med det første nummeret i 1961. Avisa har hovudkontor i Knarvik og er redigert på nynorsk.

Namn og kommunevåpen

Kommunevåpenet (godkjent i 1990) har tre heldrer i gull, stilt i trepass, mot ein raud bakgrunn. Dette symboliserer samhald.

Namnet var i norrøn tid Matrsfjorðr, førsteleddet Matr, eit eldre namn på fjorden som i dag er behalden i gardsnamnet Matre. Matr betyr ‘(fjorden som gir) mat‘, ‘det fiskeriket‘.

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Frølich, Thorbjørn: Fjon eller Masfjorden i Hordaland fylke, 1924
  • Nordland, Lars: Masfjordboka, 3. utg., 1995

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg