nordnorsk

Porten til Nord-Noreg er første møtet med landsdelen for dei vegfarande, og er eit populært landemerke ved fylkesgrensa.
Infinitivsending i norske dialekter
Palatalisering
Av /Hallfrid Christiansen, 1969.
Lisens: CC BY SA 3.0
Telegrafbukta på sørdenden av Tromsøya har flott utsikt.
Telegrafbukta i juni
Lisens: CC BY SA 3.0

Nordnorsk er ei gruppe norske dialekter. Til dei nordnorske måla reknar me i dag dei norske dialektene i dei to nordlegaste fylka våre, Nordland og Troms og Finnmark.

Det er vanskeleg å finna dialektdrag som er felles for heile Nord-Noreg. Men tonefallet og intonasjonen i det nordnorske språket gjer at me lett kan skilja ein nordlending frå ein trønder eller frå ein vestlending eller sørlending.

Nordnorske dialekter har mykje felles med vestnorske mål, og i ei eldre tradisjonell todeling av det norske målområdet blei nordnorsk rekna som ei grein av vestnorsk fordi nordnorsk, som vestnorsk, manglar jamvektssystemet (har ikkje kløyvd infinitiv). Unntak er nokre dialekter på Sør-Helgeland.

I tillegg til manglande jamvektssystem har nordnorsk eit målmerke som er svært typisk for desse måla nord i Noreg. Det gjeld apokopen (bortfall av vokalar og bøyingsendingar).

E/a-mål og e-mål har også stor utbreiing i nordnorsk, sjå nedafor.

Typiske trekk i nordnorske dialekter

Nordnorsk apokope

Eit kjennemerke på nordnorsk er som nemnt apokope, det vil seia bortfall av vokalar og bøyingsendingar. Døme på dette er: han vil søng ei vis og e ska kjøp ei kak (kake). Prinsippet er i nordnorsk eit anna enn det ein finn i trøndersk. I trøndersk følgjer apokopen jamvektsregelen, slik at det er ord med lang rotstaving i norrønt som får apokope. Om rotstavinga var lang eller kort i norrønt, har ikkje hatt noko å seia for utviklinga av trykklette endestavingar i nordnorsk, og såleis heller ikkje for apokopen (vokalbortfallet i nordnorsk følgjer med andre ord ikkje jamvektsregelen).

Apokopen er i nordnorsk anten bunden til éin eller fleire form­kategoriar, til dømes til alle infinitivar (kalla statisk apokope), eller heng saman med setningstrykket (kalla fri apokope). Ved den siste typen, fri apokope, er det då slik at ordet får apokope dersom det står trykklett i setninga, men har full form i andre stillingar. Døme på dette kan vera: «ska dåkker far heim no? – ja, no ska vi faræ!»

Apokopen er ulikt gjennomført i nordnorske dialekter. Reint allment kan ein seia at apokopen startar på Helgeland. På Ytre Helgeland blir infinitivane som regel apokopert: «e ska reis i dag, og bli borte ei vækka». Nord for Helgeland aukar apokopen i styrke og får eit markert intensitetsområde i Salten, Midt-Lofoten og Sør-Vesterålen.

E/a-mål i delar av Nordland, Troms og Finnmark

I nordlege delar av Nordland frå og med Ofoten og ein del av Vesterålen og heilt nord til Lyngen i Nord-Troms har ein e/a-mål. I dette området vil då infinitiv enda på ‑e: å lese, å skrive, medan dei svake hokjønnsorda i ubestemt form eintal får endinga -a: ei visa, ei flaska. I tillegg til i store delar av Troms finn ein også e/a-mål i fjordområda i Vest-Finnmark. Eit eksempel frå e/a-målet kan vera: «æ ska låve å kjøpe ei ny flaska om ei vekka.»

E-mål nord i Troms og i indre og autstlege mål i Finnmark

Den aller nordlegaste delen av Troms og i dei indre og austlege måla i Finnmark har e-mål. Nemninga e-mål refererer til eit system der både infinitivane og svake hokjønnsord i ubestemt form eintal endar på -e: å knuse ei flaske, å kjøpe ei kåpe.

Æ-mål på ytre delar av Sør-Helgeland

På Sør-Helgeland (Vefsn, Grane , Brønnøy, Vega, Herøy) kan ein høyra æ-mål: å kjøpæ ei kåpæ.

Restar av austnorsk jamvektsmål i sør

Som nemnt har nordnorsk ikkje det austnorske jamvektssystemet, men her finst likevel nokre unntak. Sørvestre Bindal på Sør-Helgeland er eit unntak av di ein her har trøndersk jamvektsmål, typen å lesa, men å kast. Ein skil til vanleg også ut «innflyttar­målet» i Indre Troms (Bardu-Målselv), eit område med mange austnorske drag.

Også nokre kommunar på Sør-Helgeland (Rana, Hemnes, Hattfjelldal, Grane, Bindal og Brønnøy) har spor etter den austnorske jamvektsregelen, og har såleis delvis gjennomført kløyvd infinitiv med endinga -a i nokre av jamvektsinfinitivane: å veta, å lesa, å jaga, å moka, og også trøndersk apokope i nokre overvektsord: å hør, å kast, å kjøp. Ein vil her også kunna finna ein del svake hankjønnsord av jamvektstypen, som har endinga -a: ein båga, ein maga, ein stega og andre.

Tone og trykk

Når det gjeld tonema i språket, er det slik at nordnorsk har høgtone i tonem 1-ord, slik det er i vestnorsk. I ordet bønder (fleirtal av bonde) har første trykkstavinga då høg tone, som så fell til ei lågare tone mot slutten av ordet. Unntak gjeld for Brønnøy-målet som har eit spesielt tonelag, som høyrest ut som ein mellomting mellom høgtone og lågtone. Unntak er det også for innflyttarmålet i Indre Troms, som har austnorsk lågtone (tonen startar lågt og stig mot slutten av ordet). Det er elles slik at Brønnøy-området og det meste av Nord-Troms og Finnmark ikkje skil mellom tonem 1 og tonem 2, ord som bønder (fleirtal av bonde) og bønner (fleirtal av ei bønne) lyder då likt.

Ordtonen set også merke på setningsmelodien. Me kan med stor rett snakka om nordnorsk høgtone og nordnorsk setningsmelodi. Særmerkt tonegang og setningsmelodi er med på å karakterisera mest alt nordnorsk.

Importord og verbalgrupper

Importord (lånord) har i nordnorsk som regel trykk på siste stavinga: av’is, kul’tur, sta’sjon, universi’tet, slik det er i vestnorsk. I fleirspråksområda i delar av Troms og Finnmark kan ein høyra talemål der ein legg trykk på føreledda (prefiksa) i ord som ‘betale, ‘behøve, ‘fårklare, ‘gelender. I titlar og namn kan første ordet få trykk ’lærar Nilsen. Samansette ord kan også få trykk på første ordet: ‘Anne Lise mot Anne ‘Lise.

Verbalgrupper (verb + adverb) har i nordnorsk trykk på adverbet: komme-‘inn, ta-seg-‘fram, slå-’ut (som vestnorsk).

Andre lydlege særdrag

Palatalisering av dentalar i trykkstaving rår i heile landsdelen, døme er mannj, ballj, reddj, kvittj. Palatali­seringa er heller sterk, og forutan ved nn, ll, tt og dd, finst ho ved nt, nd og lt (kantj, saltj). I austlege og indre delar av Finnmark er ikkje palataliseringa så mar­kant som elles i nordnorsk (Sjå kart).

Tjukk l finn ein i Nord-Noreg i eit område som går samanhengande frå Trøndelag til Hamarøy kommune nord i Nordland. Berre Helgeland har tjukk l av begge typane: bLo, soL og gaL (gard), joLe (eit jorde). I Salten heiter det bLo, men gar (gard).

Retrofleks uttale av konsonantar finst i all nordnorsk. Retrofleksane oppstår når konsonanten -r kjem i kontakt med ein etterfølgjande alveolar konsonant (n, l, t, d, s). Det gjeld i ord som ert, ferdig og barn. I delar av Nordland, der tjukk l finst, vil også denne konsonanten skapa retrofleks uttale i nokre ord, jamfør døme frå Salten: fæt (fælt) og å gune (gulna). Orda gulne og surne er her rimord. Ved retrofleks uttale misser -r og tjukk l tungeslaget og smeltar saman ed etterfølgjande konsonant.

Vokalane i, e og y bli i nordnorsk ofte senka til e, æ og ø: fesk, mett (mitt), fæst (fest), løst (substantiv), sønge, trøkke,

Formverk (morfologi)

Substantiv

Fleirtal ubestemt form av hankjønnsord endar med få unntak på -a i alle nordnorske dialekter (som på Vestlandet): mang båta, fleir bila, fleir stola og så bortetter.

Fleirtals r-en er fallen bort i substantiva. Unntak er ei lita gruppe hankjønn- og hokjønnsord med vokalskifte (omlyd) i fleirtal og også ståande -r i heile Nord-Noreg. Døme er: fot – føter, mann – menner, hand – hender, bok – bøker og andre. I tillegg må nemnast dialektene heilt sør på Helgeland. Her finn ein halden -r i fleirtal av alle svake hokjønnsord: fleir jentår, fleir visår, fleir flaskår og så bortetter.

I bestemt form eintal av sterke og svake hokjønnsord er endinga -a i begge dei to typane: den bygda, den visa. I dialektene på Helgeland vil ein kunna finna eit system med ulik ending i bestemt form av hokjønnsorda, til dømes den bygdæ og den jento (Vefsn) .

Bestemt form fleirtal får i nordnorsk i dag som hovudregel endinga ‑an i alle substantiv. Det heiter allj gutan og allj jentan. Eit kjennemerke på nordnorsk er at også bestemt form fleirtal av inkjekjønnsorda har forma -an: allj dyran, allj takan, allj husan (liknande former finn ein også i kyststroka vest på Agder). I Brønnøy-området vil ein kunna høyra andre former, som til dømes: allje huse, bejji stykkji (begge stykka) og så bortetter.

Verb

Dei svake verba har i nordnorsk kasta r-en i presens: eg kjøpe, eg leve (lever), eg kasta. A-verba har i presens a-ending i Nordland og nordover til midt på Senja i Troms: han står å banka, vi går å rusla. Nord for denne grensa er det e-ending: han står å banke, vi går å rusle (same endinga som i e‑verba). Rana har vokalbortfall i presens av a-verba.

Presens av sterke verb har kortformer med vokalskifte (omlyd), slik det er i mange norske dialekter, døme æ kjæm, æ søv, æ græv.

Personlege pronomen og adverb

Formene i 1. person eintal av dei personlege pronomena heiter i nordnorsk æ, e, eller eg. I 1. person fleirtal har all nordnorsk forma vi. 2. person fleirtal heiter dåkk eller dåkker. I 3. person fleirtal er både di og dæmm i bruk.

Nektingsadverbet heiter i nordnorsk ikkje, som i vestnorsk. I Finnmark og i Nord-Troms er forma ikke den vanlege.

Tidsadverbet no finn ein på heile Helgeland, i Salten og på Værøy og Røst. Lenger nord i fylket er nu det vanlege. I mykje av Troms er forma no mest brukt. I Finnmark høyrer ein tidt ei veksling mellom nu og no.

Setningsbygning

I nordnorsk set ein pronomenet føre namnet: han Per, ho Kari. Nordnorsk har også manglande inversjon i spørjesetningar: Ka du trur?, Kæm ho va?, Kem som sei dæ?, Kor du ska reis no? Konstruksjonen Ho bli å reise i morra (Ho skal reisa i morgon) er også typisk for nordnorsk. I Finnmark kan ein også høyra setningskonstruksjonar som «Da vi vaks opp, det føltes jo trygt» (verbet føltes står etter subjektet det).

Endringar i dei nordnorske dialektene

Apokopen er i dag på retur i dei nordlege områda i Nordland, og særleg er det i dei svake hokjønnsorda at ny ending kjem inn. Ein får formene: ei visa, ei gryta eller ei vise, ei gryte (for eldre ei vis, ei gryt). Bodø by (som ligg innafor apokopeområdet) har tradisjonelt former med halden endingsvokal i dei svake hokjønnsorda, som ei vise, ei gryte, ei kåpe (utan apokope).

I overgangs­området mellom e/a-målet og e-målet i Troms og også i fjordområda av Finnmark er det ofte slik at heim­lege «kvardagslege» svake hokjønnsord framleis får -a, til dømes ord som ei kåfta og ei kåbbespya (manet), medan nyare ord får -e: ei tavle, ei strømpe og så bortetter.

I nokre nordnorske mål (særleg i Ofoten og i byar og tettstader) finn ein at dei palataliserte alveolarane gradvis går over til å få retrofleks-uttale.

Tradisjonelt har ein i mykje av nordnorsk hatt konsonantvekslinga: tak – takje, dag – dajen, sækk – sekkjen og så vidare. Dette særdraget er på retur i dag.

I Vefsn er leniseringa av p, t, k til b, d, g (til halvstemde plosivar) på retur.

Fleirtal på -o i svake hokjønnsord nord i Nordland (kåpo, flasko) blir i dag erstatta av former med -a: fleir kåpa, fleir flaska.

Som elles i landet skjer det i nordnorsk ei uniformeringa av ordtilfang og ordformer: sny og sjy vik for snø og sjø, lessen blir til engsteleg, alo blir til bråk, jøger til stolt/kry, ist blir giddeg ist ikkje» blir eg gidd ikkje), bunnjing blir stikketøy og så vidare.

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Bull, Tove (1990): Målet i Finnmark og Troms.I: Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store Dialektboka. Oslo: Novus. (Side 157–178).
  • Bull, Tove og Jetne, Kjellaug (red.) (1982): Nordnorsk. Språk­arv og språkforhold i Nord-Noreg. Oslo: Det Norske Samlaget.
  • Elstad, Kåre (1976): Litt om nordlandsdialektane. I: Leif B. Lillegaard (red.) 1976: Bygd og by i Norge. Oslo: Gyldendal-
  • Elstad, Kåre (1982): Nordnorske dialektar. I: Bull, Tove og Jetne, Kjellaug (red.) (1982). (Side 9-100).
  • Hanssen, Eskil (1990): Nordland. Landsdelen og dialekten. I: Jahr, Ernst Håkon (red.): Den store Dialektboka. Oslo: Novus. (Side 141–156).
  • Jahr, Ernst Håkon og Skare, Olav red. (1996): Nordnorske dialektar. Oslo: Novus.
  • Mæhlum, Brit og Røyneland, Unn (2012): Inndeling av nordnorsk. Trykt i Mæhlum, og Røyneland: Det norske dialektlandskapet. Innføring i studiet av dialekter. Oslo: Cappelen Damm Akademisk. (Side 111–119).

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg