Arnold Schönberg

Faktaboks

Arnold Schönberg

Arnold Franz Walter Schönberg

Uttale
ʃˈø:nberk
Født
13. september 1874, Wien, Austerrike
Død
13. juli 1951, Los Angeles, USA
Arnold Schönberg, fotografert av den berømte amerikanske fotografen Man Ray i 1927.
Arnold Schönberg i heimen sin i Brentwood i California i 1948. På veggen heng tre av sjølvportretta hans.
Av /Arnold Schönberg Center, Wien.

Artikkelstart

Arnold Schönberg var ein austerriksk komponist og målar. Han var ein pioner for både atonal og seriell musikk, dei kanskje mest banebrytande nyvinningane innanfor klassisk musikk på 1900-talet.

Schönberg kom frå ein rimeleg fattig familie, og då faren døydde i 1891, slutta han på skulen og fekk seg jobb i ein bank. Han tok aldri formell utdanning, men då han var i tjueåra, fekk han inntekt mellom anna ved å arrangere operettar og ta andre lause jobbar i musikkindustrien. Seinare arbeidde han mykje som lærar, og dei mest prominente elevane hans i Wien var Anton Webern og Alban Berg, som saman med Schönberg dannar det vi kallar «den andre wienerskulen». Sidan komposisjonsverksemda hans ikkje gav noka nemneverdig inntekt, arbeidde han med undervisning sjølv etter at han vart ein verdskjend komponist.

Schönberg var den første til å komponere atonalt, altså utan å orientere musikken rundt eit tonalt sentrum. Han hadde fleire teknikkar for å strukturere musikken, der den viktigaste var «tolvtoneteknikken» (dodekafoni). Denne teknikken la grunnlaget for den moderne serialismen, der ein organiserer alle musikalske parametrar i liknande rekkjer.

Heilt sidan musikken og teoriane hans vart kjende, har Arnold Schönberg vore ein av dei mest splittande personlegdomane i musikkhistoria. Han forma den klassiske tradisjonen på 1900-talet meir enn nokon annan, men auka samstundes gapet mellom dei profesjonelle komponistane og den lyttande allmenta. Frå Webern og Berg til Boulez, Stockhausen og vidare, heldt påverknaden frå Schönberg stand gjennom skiftande estetikkar og komposisjonsmetodar gjennom heile 1900-talet og fram til i dag.

Radikal seinromantikar

Det vesle Schönberg fekk av formell musikkopplæring, fekk han i Wien av venen og kollegaen Alexander von Zemlinsky, som han òg spela saman med i eit amatørensemble. Men i all hovudsak var Schönberg sjølvlærd som komponist. Han var fattig, og dei radikale komposisjonane hans vart fiendtleg mottekne i Wien. Berre takka vere progressive musikkforeiningar og prominente støttespelarar som Richard Strauss og Gustav Mahler gjekk det rundt økonomisk.

Eit sentralt tidleg verk er den seinromantiske strykesekstetten Verklärte Nacht, Op. 4, skrive i 1899, men først framført i 1902. Det symfoniske diktet Pelleas und Melisande, Op. 5 (1902, premiere 1905), Strykekvartett, Op. 7 (1905, premiere 1907) og Kammersymfoni for femten soloinstrument, Op. 9 (1906), som høyrer til den same gruppa av tonale komposisjonar, er framleis mellom dei mest populære verka hans og vert oftare framførte enn mange av dei «viktigare» atonale verka.

Ekspresjonisme og «dissonansen si frigjering»

Sidan hundreårsskiftet hadde Schönberg sin musikk strekt grensene for den seinromantiske tonaliteten lenger og lenger, og i 1908 var han klar for det endelege brotet. To av dei første atonale verka hans, 15 dikt frå «Den hengande hagen», Op. 15 (1908–09) og Erwartung, Op. 17, var begge bygde på radikale tekstar om «forbodne» emne som seksualitet og galskap. Schönberg sitt brot med dei tonale normene kan dermed sjåast i samanheng med dei samtidige normbrota som ekspresjonismen framkalla innanfor både litteratur og målarkunst, rørsler som Schönberg identifiserte seg tett med.

I programmet til Den hengande hagen bruker Schönberg for første gong uttrykket «dissonansen si frigjering», som illustrerer kva den atonale revolusjonen eigentleg var. Musikk med kvasse dissonansar og lange strekk utan kontakt med grunntonearten var allereie etablerte trekk i seinromantikken, særleg hos Wagner og Richard Strauss. Det Schönberg gjorde, var å «frigjere» dissonansane heilt, ved å fjerne behovet for harmonisk oppløysing, som hadde vore eit grunnleggjande trekk i den vestlege musikken.

Som venta vart ikkje den nye musikken møtt med særleg forståing hos publikum. Først med det ironiske monodramaet Pierrot lunaire, Op. 21 (1912) greidde han å få eit visst gjennomslag, og verket har sidan vorte ståande som eit sentralt verk i den modernistiske kanonen. Svært viktig var òg teoriverket Harmonielehre, frå 1911. Likevel er det ein påfallande skilnad mellom plassen hans i musikkhistoria og plassen hans i repertoaret, særleg dersom ein samanliknar han med nær samtidige komponistar som Sergej Rachmaninov og Gustav Mahler, som vert svært mykje framførte, men rekna som mindre «viktige» musikkhistorisk.

Tolvtonemusikk

Krigsåra vart tronge for Schönberg, sidan mange av studentane hans vart utkalla til militærteneste og marknaden for ny musikk meir eller mindre forsvann. Han komponerte lite, men då krigen var over, kom ei ny bølgje av interesse for verka hans. Samstundes gjekk han sjølv delvis bort frå det ekspresjonistiske uttrykket, til fordel for absolutt musikk, altså musikk som ikkje prøver å uttrykkje noko anna enn seg sjølv. Denne musikken strukturerte han med den nye tolvtoneteknikken.

Tolvtoneteknikken innebar å setje saman alle dei tolv tonane i den kromatiske skalaen til ei rekkje, og så komponere berre ved hjelp av denne rekkja, i alle moglege variantar. Denne teknikken tillét Schönberg å finne attende til fleire av dei gamle, klassiske formmodellane, noko som vert spegla i titlane på verka hans, frå dei første tolvtoneverka, Fem pianostykke, Op. 23, Serenade, Op. 24, og Suite for piano, Op. 25. til seinare verk som Variasjon for orkester (1926–28), to strykekvartettar (1927 og 1936), Konsert for fiolin (1935–36) og Konsert for piano (1942).

Schönberg flytta attende til Berlin i 1920-åra, men då nazistane fekk makta, vart det farleg å verte verande. I 1934 reiste han, først til Frankrike og så til Los Angeles, der han hadde ei stilling som komposisjonsprofessor ved UCLA heilt til han pensjonerte seg i 1944.

Hovudverk

Orkestermusikk

Verk Opus År
Verklärte Nacht (for strykeorkester) 4 1917
Pelleas und Melisande 5 1902–1903
Kammersymfoni nr. 1, E-dur 9 1906
Kammersymfoni nr. 2, ess-moll 38 1906–1939
5 orkesterstykke 16 1909
Fiolinkonsert 36 1935–1936
Klaverkonsert 42 1942

Kammermusikk

Verk Opus År
Verklärte Nacht (for strykesekstett) 4 1899
Strykekvartett nr. 1, d-moll 7 1904–1905
Strykekvartett nr. 2, fiss-moll 10 1907–1908
Strykekvartett nr. 3 30 1927
Strykekvartett nr. 4 37 1936
Blåsekvintett 26 1923–1924

Klavermusikk

Verk Opus År
3 klaverstykke 11 1909
6 små klaverstykke 19 1911
5 klaverstykke 23 1920–1923
Suite for klaver 25 1921–1923
Klaverstykke 33 a 1928–1929
Klaverstykke 33 b 1931

Vokalverk

Verk Opus År
Gurrelieder (soli, kor og orkester) 1900–1911
Das Buch der hängenden Gärten (song og klaver) 15 1908–1909
Erwartung, monodrama 17 1909
Die glückliche Hand, drama med musikk 18 1910–1913
Pierrot lunaire for «Sprechstimme» og instrument 21 1912
Die Jakobsleiter, oratorium (uferdig) 1917–1922
Von heute auf Morgen, opera 32 1928–1929
Moses und Aron, opera (uferdig) 1930–1932
Ode to Napoleon Buonaparte, for resitasjon og instrument 41 1942
A survivor from Warsaw, for resitasjon, kor og orkester 46 1947
Dreimal tausend Jahre 50 a 1949
De profundis, for blanda kor 50 b 1950

Les meir i Store norske leksikon

Ekstern lenke

Litteratur

  • Auner, Joseph Henry (2003). A Schoenberg reader: Documents of a life
  • Bjerkestrand, Nils E. (1998). Om satsteknikken i Arnold Schönbergs musikk
  • Brand, Juliane og Hailey, Christopher, red. (1997). Constructive Dissonance. Arnold Schoenberg and the Transformations of Twentieth-Century Culture
  • Brand, Juliane m.fl., red. (1987). The Berg-Schoenberg correspondence
  • Dahlhaus, Carl (1987). Schoenberg and the new music
  • Frisch, Walter, red. (1999). Schoenberg and his world
  • Frisch, Walter (1993).The Early Works of Arnold Schoenberg, 1893–1908
  • Reich, Willi (1971). Schoenberg: A critical biography
  • Shawn, Allen (2003). Arnold Schoenberg's journey
  • Simms, Bryan R. (2000). The atonal music of Arnold Schoenberg, 1908-1923
  • Simms, Bryan R., red. (1999). Schoenberg, Berg, and Webern: A companion to the second Viennese school
  • Smith, Joan Allen (1986). Schoenberg and his circle
  • Stuckenschmidt, H.H. (1977). Schoenberg: His life, world and work
  • Wikshåland, Ståle (1996). Arnold Schönberg og bruddets poetikk
  • Wright, James K. (2005). Schoenberg, Wittgenstein and the Vienna Circle

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg