vokalfirkanten

Vokalfirkanten plassert i munnhola av . CC BY SA 3.0

Vokalfirkanten er eit slags grovt kart over munnhola, og viser kvar i munnen og korleis dei ulike vokalane blir artikulerte.

Vokalar er stemde språklydar. Det vil seia at stemmebanda vibrerer når ein uttalar ein vokal. I tillegg er vokalar lydar ein kan syngja på, for luftstraumen møter ingen hindringar på vegen ut.

I det norske språket er ni vokalar (vokalfonem) det vanlege: a, e, i, o, u, y, æ, ø, å. Det finst dialekter her i landet som har fleire vokalar enn desse ni.

Tungestillinga under artikulasjonen av ein lyd kan teoretisk variera i det endelause i horisontal og vertikal lei. Når ein skal klassifisera vokalane i norsk, treng ein likevel berre ei tredeling i kvar lei – fremre, midtre og bakre, og i høg, mellomhøg og låg tungestilling. For den vertikale plasseringa i firkanten blir også nemningane trong, halvtrong og open brukte.

Inndelinga av voklane bli då slik:

  1. ei horisontal inndeling i fremre (i, e, æ, y, ø), midtre (u, -ə, a) og bakre (å, o) vokalar
  2. ei vertikal inndeling i høge (i, y, u), mellomhøge (e, ø, o) og låge (æ, a, å)

Vokalar som er høge, blir artikulerte med tunga høgt i munnhola, medan vokalar som er låge, blir artikulerte med tunga langt nede. Vokalar som er bakre, blir artikulerte ved å trekka tunga bakover i munnhola, medan dei fremre blir artikulerte ved at ein skyv tunga framover. Plasseringa av vokalteikna i vokalfirkanten fortel om kvar der er minst avstand mellom den langsgåande midtlinja av tunga og munntaket under uttalen av dei einskilde lydane.

Runda og urunda vokalar

Under artikulasjonen kan leppene vera attoverdregne og vide, eller dei kan vera framskotne og runda. Svarande til denne ulike leppeartikulasjonen får me då urunda vokalar (i, e, æ, a) og runda vokalar (y, ø, u, o, å).

Korte og lange vokalar

Vokalane kan vera både korte og lange. Det er for eksempel forskjell på a-lyden i orda mat og matt. I lydskrift set ein kolon etter vokalen for å markera lengde: /a:/. Vokalar som står aleine, blir kalla for monoftongar. Norsk har altså ni monoftongar. I tillegg har norsk språk også fem diftongar: ei (grei), au (sau), øy (gøy), ai (hai)og oy (soya).

Kommentar til vokalane på vokalfirkanten

Den korte varianten av kvar vokal er ofte noko opnare/lågare enn den tilsvarande lange.

Midttungevokalen /ə-/

I tillegg til dei oppsette ni vokalane på vokalfirkanten finst det ein slapp midttungevokal, ein e-lyd, med teiknet -ə i lydskrift. Denne vokalen har som regel oppstått ved vokalreduksjon. Vokalen /-ə/ liggmidt i munnen, med tunga nærast i kvilestilling, og er vanleg i trykklette stavingar: å køyrə, å kjøpə, lærəbok og så bortetter.

Monoftongane i norsk

  • i(:) = urunda fremre høg (mil, is)
  • y(: )= runda fremre høg (ny, syl)
  • ʉ(:) = runda midtre høg (hus og bru)
  • e(:) = urunda fremre mellomhøg (lesa, eta)
  • ø(:) = runda fremre mellomhøg (søt, møta)
  • u(:) = runda bakre høg (fot, sko)
  • o(:) = runda bakre mellomhøg eller låg (kopp, sove, båt)
  • æ(:) = urunda fremre låg (læra, væra)
  • a(:) = urunda midtre låg (matt, mat)

Les meir i Store norske leksikon om

Litteratur

  • Beito, Olav (1986): Nynorsk grammatikk : Lyd- og ordlære. Oslo: Det Norske Samlaget.
  • Kristoffersen, Gjert (2007): The Phonology of Norwegian. Oxford: Oxford University Press, UK.
  • Nordgård, Torbjørn red. (1998): Innføring i språkvitenskap. Oslo: Ad Notam Gyldendal.
  • Simonsen, Hanne Gram mfl. (1992): Språkvitenskap : En elementær innføring. Oslo: Universitetsforlaget.
  • Vanvik, Arne (1983): Kort innføring i fonetikk. Oslo: Universitets-forlaget.

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg