Halling av . CC BY 2.0

folkedans i Noreg

Folkedans. Brud og brudgom danser til spelemennenes musikk. Lågdalsmuseet, Kongsberg. Bildet er hentet fra papirleksikonet Store norske leksikon, utgitt 2005-2007.

Av /NTB Scanpix ※.

Artikkelstart

Folkedans i Noreg var først namn for dansar som folk flest brukte eller hadde brukt i samværslivet sitt, som samværsdans. Barn og unge lærde dansane av dei som var litt eldre, ved å herma, eller berre ved å gi seg med. Det var folket sine dansar, dei kunne variera frå bygd til bygd, og folk dansa slik det var skikk og bruk utan at det var skrivne eller vedtekne normer for korleis dansane skulle vera.

Faktaboks

Etymologi

frå norrønt folk, det urgermanske fulka opphavleg tyding'flokk, skare samla under ein leiar, krigarskare'.

Folkedansrørsla

Folkedansen sto sterkt i Noreg på 1900-tallet, mellom anna gjennom Noregs Ungdomslag. Her dansar ungdom frå Oppdal Leikarring under årsstevnet arrangert av Orkladal Ungdomslag i 1964.
Av /Orkla Industrimuseum.

Fram mot 1900 kom det ei ny bølge av interesse for folkedansen, og no var det ungdom både frå bygd og by som skapte organisasjonar, leikarringar eller folkedansgrupper, for å dyrka slike dansar i nye samanhengar.

Utover på 1900-talet vart ordet folkedans meir og meir namnet på dei dansane folkedansgruppene brukte, utan omsyn til dansane sitt opphav. Denne slags dansar vart dansa på gruppene sine øvingskveldar, dei blei viste fram på festivalar, stemne og tevlingar, og til dels var dei brukte som samværsdans. Somme grupper var knytte til staden der dansane deira høyrde til, men i svært mange tilfelle var det ingen kontakt mellom folkedansarane og tradisjonsbærarane i miljøa dansane var henta frå.

Alt frå starten av folkedansrørsla var det diskusjonar om folkedansarane sine dansar og måten dei dansa på, verkeleg var i samsvar med folket sine gamle dansar. Det var også kritikk mot songdansen som var nyskapt her i landet. Fleire foreslo å kalla folk flest sin vanlege dans for folkeleg dans, og la folkedans berre vera namnet på folkedansarane sin dans. Eit anna tilsvarande nemningspar var dans i folkeleg tradisjon og dans i opplæringstradisjon. Sist på 1900-talet fekk vi også ordet tradisjonsdans, gjerne brukt om dansar som har vore overlevert frå generasjon til generasjon, og ikkje berre gjennom nedteikningar.

Dei norske folkedansane

Det er først tidleg på 1800-talet at vi får kjelder nok til å vita sikkert kva som er dei mest vanlege dansane mellom folk flest i Noreg og nå får vi også ordet folkedans. Vi har spreidde opplysingar om namn på dansar, og vi har ein god del handskrivne notebøker med dansemusikk frå 16- og 1700-talet, men kva som er vanlege og kva uvanlege, dansar, og kva som er overklassen sin musikk og kva som er folket sin, kan vera vanskeleg å seia.

Ei vanleg inndeling av den norske samværsdansen på 1800- og 1900-talet er bygdedans, runddans, turdans, songleik, 1900-talsdansar og songdans.

Bygdedansar

Motiv på ei omnnsplate av par som dansar halling, etter 1700-tals førebilete.
Av .
Lisens: CC BY 3.0

Bygdedansane var i hovudsak gamle dansar først på 1800-talet, det var dei ein i første omgang kalla folkedans eller nasjonaldans. Bygdedansane er i hovudsak pardansar, og dei er ulike frå stad til stad og har også litt ulike namn. Springar er vanleg namn på ein dans i 3/4 eller udelt takt som finst sør og vest i landet, pols er namn på ein liknande dans også i 3/4 takt som finst i nord og aust. Gangar og halling er namn på pardansar, liknande springaren, men med musikk vanlegivis skriven i i 2/4, 6/8 eller 3/8 takt. Hallingen blir også ofte dansa som solodans. Rull er ei enkel, yngre form som var mest brukt på Voss og i Hardanger. Bygdedansane har likskap og samheng med danseformer i Europa, og tydelegast er nok likskapen mellom springaren og den tysk-austerikske ländleren. Sjølv om pols-namnet peikar på Polen, er samanhengen mellom polske og nordiske dansar meir komplisert.

Runddansar

Runddansane også kalla gammaldansar var nye dansar i Noreg tidleg på 1800-talet, og var ikkje rekna til folkedans då. Dei var del av ein felles-europeisk mote, og kom frå den tyske og den slaviske delen av sentral- og aust-Europa. Den første runddansen som kom til Noreg var truleg valsen like før 1800. Den gongen blei vals brukt om ei parvis snuing til musikk i 3/4 eller 2/4 takt. Den i 2/4 takt fekk mange ulike nam, som hopvals, skotsk vals, hamburgervals. I 1840 vart ein variant av denne forma presentert som ny tsjekkisk motedans i Paris under namnet polka. På bygdene i Noreg heldt dei forkortingar av dei gamle namna seg. I tida etter 1850 fekk vi polkamasurka og reinlender, og frå den første utvikla den særnorske austlandsmasurkaen seg. Seinare kom wienerkryss og pariserpolka og til sist på 1950-talet lettisk polka.

Turdansar

Turdans var på 1800-talet først og fremst brukt om overklassen sine formasjonsdansar. Dei høyrde stort sett til danseslekta kontradansar. Klara Semb reiste rundt i ungdomslaga i Noreg for å undervisa den songdansen Hulda Garborg gav ideen til i 1902. På reisene sine fann ho her og der enkle, fast strukturerte dansar som passa betre til avveksling frå songdansen, enn dei oftast svært kompliserte bygdedansane. Difor tok ho slike dansar i bruk i undervisinga si. Dei vart i lag med songdansen eit felles nasjonalt repertoar i ungdomslaga, og Klara Semb kalla etter kvart alle desse dansane for turdans. Det var både kontradansar, rilar og fast strukturerte pardansar (einmelodipardansar).

1900-talsdansar

1900-talsdans vart også kalla moderne dans og samlar folkeleg samværsdansar som var nye på 1900-talet, slik som one step, tango, foxtrot, swing/rock'n roll, twist og shake. Dei var ikkje rekna som folkedans, sjølv om folkedansarane og andre tok oppatt også nokre av desse dansane når dei var i ferd med å gå av bruk.

Songleik

Songleikane var ikkje rekna som dans etter gammalt, dei vart dansa til song, og var sett på som meir uskuldige og mindre syndige enn dansen. Vi har kjelder for songleikar heilt tilbake på 1700-talet. Dei blei brukt i bygd og by, av vaksne, unge og barn, og vart dansa i ring eller på rekker. I dag blir dei brukte på juletrefestar, og særleg av bybarn i friminutt på skulen, men der er repertoaret i endring, det blir mindre ring- og rekkedans, og meir klappeleikar og dansar inspirerte av musikkvideoar.

Songdans

Songdansen er Hulda Garborg si nyskaping frå 1902. Ho ville få norske folkeviser i praktisk bruk att, og knytte dei saman med den færøyske kjededansen. Dette vart utvikla vidare, særleg av Klara Semb, og det vart laga eigne dansemåtar til mange ulike viser, etter kvart også nyare viser. Dansen vart primært brukt av folkedansarane i Noregs Ungdomslag, og Klara Semb gav ut songdansen i bøkene sine.

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Bakka, Egil: Norske dansetradisjonar, 1978, isbn 82-521-0859-8, Finn boka
  • Bakka, Egil m.fl.: Grunnbok i folkedans, 1986, isbn 82-521-2703-7, Finn boka
  • Semb, Klara: Norske folkedansar : songdansar, omarbeidd utg., 1985, isbn 82-521-2621-9, Finn boka
  • Semb, Klara: Norske folkedansar : turdansar, omarbeidd utg., 1991, isbn 82-521-3657-5, Finn boka

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg