sorani

Artikkelstart

Sorani er eit kurdisk språk som er del av den indoiranske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Sorani er det dominerande kurdiske skriftspråket, og blir snakka av om lag ti millionar menneske i Irak og Iran.

Faktaboks

Språkkoder
ckb (CKB)
ISO-639:3
ckb

Sorani blir snakka i Sør-Kurdistan, av 4–6 millionar i irakisk Kurdistan og 5–6 millionar i iransk Kurdistan. Sjå Kurdistan. Sorani har vore det andre offisielle språket i Irak, i tillegg til arabisk, sidan landet blei sjølvstendig i 1932.

På sorani heiter ein kurdar Kurd کورد, kurdî کوردی 'kurdisk', Kurdistan کوردستان 'Kurdistan', soranî سۆرانی 'sorani'.

Språkfamilie

Det kurdiske språket sorani høyrer heime i den indoiranske greina av den indoeuropeiske språkfamilien.

Sorani er eit indoeuropeisk språk og har mange ord som er etymologisk i slekt med norske ord, til dømes to تۆ 'du', jin ژن 'kone', dan دان 'tann', پێ 'fot', bira برا 'bror', naw ناو' 'namn', nwê نوێ'ny' og fleire av talorda: دوو 'to', çwar چوار 'fire', pênc پێنج 'fem', şeş شه‌ش 'seks', ḧewt حه‌وت 'sju', heşt هه‌شت 'åtte', no نۆ 'ni', de ده‌ 'ti' og sed سه‌د 'hundre'.

Ordhistorie

Dei kurdiske språka står nær persisk. For å lette jamføringa er persisk skrive i kurdisk rettskriving i tabellen under.

Norsk Persisk Kurmandsji (kurdisk) Sorania (kurdisk)
'blod' xûn xwîn xwên
'år' sal sal sał
'vatn' ab av aw
'namn' nam nav naw
'språk' zeban ziman zeman
'hovud' ser ser ser

Språkhistorie

Vi veit lite om den eldre historia til sorani, og dei eldste tekstane som er berga fram til vår tid, skriv seg frå 1500-talet.

Utviklinga av sorani som eit moderne skriftspråk tok til i Suleimania (sorani Silêmanî سلێمانی) på 1800-talet, då mange kurdiske diktarar gav ut verka sine der. Suleimania, som blei grunnlagd i 1784, blir rekna som den «kulturelle hovudstaden» i det sjølvstyrte området irakisk Kurdistan.

I 1920-åra utvikla dei kurdiske filologane Se'îd Kaban Sidqî سه‌عید كابان صدقی (f. 1866, dødsår ukjent) og Tewfîq Wehbî ته‌وفیق وه‌هبی (1891–1984) eit modifisert arabisk alfabet for sorani.

Sorani var tillate som skriftspråk i Det ottomanske riket (som gjekk under i 1923/1923). Sidan irakisk Kurdistan blei eit sjølvstyrt området i 1992, har sorani i stor grad overteke den posisjonen arabisk hadde til då, både i lågare og høgare utdanning – mellom anna med fleire soranispråklege universitet. Det finst fleire soranispråklege fjernsyns- og radiostasjonar og ei livskraftig soranispråkleg presse.

Språksystem

I sorani har substantiv dei sju formene i tabell 1.

Tabell 1. Dei grunnleggjande bøyingsformene til substantivet ktaw كتاو 'bok' i sorani

EINTAL FLEIRTAL
ABSOLUTT ktaw كتاو
UBUNDEN ktawek كتاوه‌ک ktawan کتاوان
BUNDEN ktaweke کتاوه‌که‌ ktawekan کتاوه‌کان
DEMONSTRATIV ktawe کتاوه‌ ktawane کتاوانه‌

Den absolutte forma blir mellom anna nytta i generiske utsegner av typen qawe reş e قاوه‌ ره‌ش ئه‌ 'kaffi er svart'. Den demonstrative forma blir nytta etter demonstrativ, som i em ktawe ئه‌م کتاوه‌ 'denne boka'.

Som tabell 1 viser, har ikkje sorani kasus, og substantiva har ikkje genus. Dette skil sorani frå kurmandsji.

Eit verb i presens har eit subjektsuffiks, medan eit verb i preteritum har eit subjektenklitikon som er hengt på det siste ordet før verbet. I presens heng det enklitiske komplementet =yan 'dei' på ordet framfor preposisjonen. I preteritum er den plassen oppteken av subjektsenklitikonet, og då heng komplementet til preposisjonen på verbet.

Sorani er eit SOV-språk, det vil seie at verbet (V) kjem sist i setninga, etter subjektet (S) og objektet (O).

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

  • Tove Bjørneset og Salar Salih (red.): Norsk–kurdisk (sorani) illustrert ordbok. Oslo 2011
  • D.N. MacKenzie: Kurdish Dialect Studies, vol. 1–2. London, New York, Toronto 1961–62
  • W.M. Thackston: Sorani Kurdish. A Reference Grammar with Selected Readings. Diyarbakır 2006
  • Taufiq Wahby and C.J. Edmonds. A Kurdish-English dictionary. Oxford 1966

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg