Lemen som hisses opp, kan plutselig falle om i krampetrekninger og dø. Den vanlige oppfatningen er at de blir så sinte at de «sprekker», men årsaken bak er trolig langvarig stress som kulminerer i en sjokksituasjon. av . CC BY SA 3.0

Lemenår er år med særleg store førekomstar av lemen. Kvart tredje til fjerde år aukar talet på lemen kraftig, for deretter å falla raskt ned att. I fjellstrok der lemen har bestandstoppar, er det og gjerne store førekomstar av andre smågnagarar, men svingingane i populasjonane til dei ulike artane er ikkje alltid synkroniserte.

Regelmessige svingingar

Regelmessige svingingar i lemenbestanden, med lemenår kvart tredje til fjerde år, har vore observert langt tilbake i tid, sjølv om antal år mellom toppane har variert noko. Nokre år er det veldig mykje lemen på fjellet over heile Noreg, medan andre år berre vert rekna som lemenår i delar av landet. På 1990- og tidleg 2000-talet vart det derimot ikkje observert lemenår i det heile teke, og det var uro blant forskarar for at svingingane hadde stoppa heilt opp, truleg på grunn av klimaendringar. Men no har svingingane tek seg opp att, med eit skikkeleg lemenår over heile landet i 2011 og meir moderate lemenår i 2007 og 2014.

Innverknad på andre artar

Lemenår kan ha stor innvirkning på rovdyrenes mulighet til å fø opp unger. Snøugleunger har flere ganger blitt sett i reder som er foret med døde lemen.
Snøugler i rede av /Owl Research Institute. Gjengitt med tillatelse

Lemen vert rekna som ein nøkkelart i norsk natur. Mange rovfuglar, ugler og rovpattedyr utnyttar lemenåra til reproduksjon. Nokre artar er avhengige av store bestandar av lemen eller andre smågnagarar for å fø opp ungar. Spesielt høgfjells- og tundraartar som fjellrev og snøugle er avhengige av lemenbestanden.

Lemenår kan og ha stor innverknad på vegetasjonen i fjellet. I toppår beitar lemen så mykje at endringar i vegetasjonen vert synlege på satellittbilete. I tillegg til beitinga er det sannsynleg at den auka gjødslinga i lemenår er med på å utforma vegetasjonen og artsmangfaldet av planter i fjellet.

Årsaker

Den fullstendige forklaringa på kvifor det vert lemenår og kva som styrer populasjonssvingingane er ikkje kjent. Dei to hovudteoriane er at populasjonssvingingane vert styrt av predatorar eller av tilgangen til næring, og då særleg av interaksjonane mellom lemenbestanden og populasjonane av predatorar eller næringsplanter. Klima har truleg og ein innverknad på kor store svingingane vert.

Åtferd i lemenår

Sint som en lemen?
Lemen av . Gjengitt med tillatelse

Ved høg tettleik endrar dyra åtferd og vert meir aggressive enn vanleg. Dette har nok samanheng med at dei vert stressa av å ha så mange andre lemen rundt seg. I toppåra kan lemen gå til åtak på forbipasserande menneske og hundar.

Det er ein kjent myte at lemen vert så sinte at dei «sprekk». Denne myten har nok samanheng med at det i lemenår er så mange lemen på fjellet at rovdyr kan forsyna seg av dei beste delane av innmaten og la resten liggja att. Då får ein store mengder opprivne lemenkadaver som ligg rundt og gjerne kan sjå ut som dei har sprukke.

I tillegg er det mogleg for lemen som vert hissa opp for mykje å plutseleg falla om i krampetrekningar og døy. Dødsårsaken då er truleg langvarig stress som kulminerer i ein sjokksituasjon eller eit slag.

Historiske idear om lemenår

I Historia de gentibus septentrionalibus fra 1555 illustrerte biskop Olaus Magnus hvordan lemen regnet ned fra himmelen.
Historia de gentibus septentrionalibus av . Falt i det fri (Public domain)

I gamle dagar trudde folk at lemen regna ned frå himmelen. Den svenske biskopen og naturhistorikaren Olaus Magnus illustrerte eit slikt lemenregn i eit tresnitt i verket Historia de gentibus septentrionalibus (1555), og hundre år seinare gav den danske naturforskaren Ole Worm ei «vitskapleg» forklaring på korleis lemen vart til i skyene. Mange stadar vart eit lemenår sett på som eit varsel om krig eller uår.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg