trøndersk

Trøndersk, gruppe av norske dialektar som omfattar dialektar i Trøndelag, på Nordmøre og i det meste av Bindal i Nordland.

Faktaboks

Etymologi
av folkenavnet þrœndr, ‘trønder’, som trolig betyr ‘de sterke, fruktbare’
Også kjent som

trøndsk

Typiske trekk i trønderske dialektar

JAMVEKTSMÅL

Trøndersk har jamvektsystemet, som dei austnorske måla. Dialektane i Trøndelag skil seg likevel frå dei austnorske ved at dei norrøne langstavingsorda har apokope og ikkje e-ending. Typeeksempel frå trøndersk er såleis å vårra, å kåmmå, men å bit, å kast. Jamvektsorda i trøndersk forlenger regelfast konsonanten mellom rot- og endestaving: å våttå, å båkkå.

TJUKK L OG PALATALISERING

Det trønderske målområdet har tjukk l: ei soL og eit boL (bord). Eit stort ytre område sør for Trondheimsfjorden har likevel tjukk l berre i typen soL. Her heiter det soL, men bor.

Trøndelag har palatalisering (j-uttale) av dentalane. Ein hermer etter trønderen som seier "mannj med hannjhonnj i bannj". I heile Trøndelag heiter det mannj, kvellj, (kveld) og reddj (redd). I Sør-Trøndelag har ein desse nemnde formene og i tillegg palatalisering i bestemt form fleirtal honnjannj (hundane) og spannjannj (best. form fleirtal av eit spann), gutannj (gutane) o.a.

DATIVBRUK

Dativ har heilt til det siste vore i bruk i trøndermåla, med unntak av Fosen-måla og dei ytre Namdals-måla. Trondheims- og Kristiansunds-målet har også mangla dativ. Eksempel frå indre delar av fylket: «eg møtte manna», «hu e lik morån sin» (ho er lik mora si), «han ga hæstom høy». Dativen er eit særdrag som i dag blir borte hos unge folk.

Inndeling av dei trønderske dialektane

Trønderdialektane kan delast i to grupper, inntrøndersk og uttrøndersk. Bakgrunnen for denne inndelinga byggjer særleg på ulik gjennomføring av jamninga i jamvektsorda, sjå nedanfor.

  • Inntrøndersk (eller austtrøndersk), som omfattar dei indre bygdene i Sør-Trøndelag og distriktet rundt den indre delen av Trondheimsfjorden bortesett frå Trondheim bymål.
  • Uttrøndersk (eller vesttrøndersk), som omfattar Nordmøre, dei ytre bygdene i Sør-Trøndelag, inkludert Trondheim by, og dei ytre bygdene i Nord-Trøndelag.

INNTRØNDERSK

Typiske inntrønderske jamningsformer i jamvektsorda er vårrå, våttå, eivukku eller vokko (= veke), ein nåvvå (neve), ein ståggå (stige). I Indre Namdalen heter det varra, vatta, ei vokko, ein navva, (neve), ein stagga og så vidare. Ein setning frå inntrøndersk vil ifølgje Dalen 1997 kunna lyda slik:«han tok båttan i nåvvån å skråvva oppi ståggån» (han tok beten i neven og skreva oppi stigen). Dette blir kalla utjamning.

I dalane i Sør-Trøndelag har diftongane blitt forenkla (monoftongerte). I det sørlege inntrøndske området heiter det: ben, røk, stör ( for bein, røyk, staur). Denne diftongforenklinga er gammal i dialektane her. I nyare tid har det også kome til monoftongering på Innherad (inst i Trondheimsfjorden), og på Nordmøre, sjå nedanfor.

Substantivbøyinga i inntrønderske dialektar går om lag slik (hankjønn og hokjønn):

  • En hæst – hæst’- mang hæsta – allj hæstanj
  • Ei dør – døra – mang døra – allj døranj
  • Ei gryt – gryta – mang gryta – allj grytanj

I Inntrøndelag finn ein pronomenformer som i, je, e (eg) og me og åss (me og oss).

UTTRØNDERSK

Typiske uttrønderske jamningsformer i jamvektsorda er værra, vætta, ei vækka (eller ei vækko), ein nævva, ein stægga og så vidare. Den nemnde setninga frå inntrøndersk (jf. ovanfor) vil i dei ytre måla lyda slik: « han tok bættan i nævvan å skrævva oppi stæggan». Dette blir kalla tiljamning.

Også i dei ytre måla finn ein monoftongering. Denne diftongforenklinga er historisk sett langt yngre den inntrøndske. På Nordmøre heiter det i dag ben, sten, res (ei reise), med ein e-lyd som ligg mellom e og æ. Vidare heiter det i dette området bLöt, stör (staur) og lös (med ein open ø-lyd). Tilsvarande nyare utvikling finn ein også på Innherad, inst i Trondheimsfjorden.

Substantivbøyinga i uttrøndersk er stort sett den same som i inntrøndersk, men på Nordmøre og i Hemne (Sør-Trøndelag) har dei svake hokjønnsorda ei anna bøying:

  • Ei gryt – gryto/grytå – mang gryto/grytå – allj gryton/all grytån

(Ytre Namdalen har -r i fleirtal: mang grytor/grytår.)

I dei ytre måla finn ein helst pronomenformer som æ (eg) og vi.

Litteratur

  • Dalen, Arnold og Stemshaug, Ola: Trøndermål. Språkarv og språkforhold i Trøndelag og på Nordmøre.Oslo: Det norske samlaget, 1972.
  • Dalen, Arnold: Trønderdialektane. Trykt i Jenstad, T.E. og Dalen, A.: Trønderordboka, Trondheim: Tapir akademisk forlag, 1997.
  • Dalen, Arnold mfl. (red): Trøndersk språkhistorie. Språkforhold i ein region. Trondheim: Tapir akademisk forlag, 2008.
  • Eide, Kristin Melum mfl.: Fosenmåla. Trondheim: Museumsforlaget. 2017.
  • Mæhlum, Brit og Røyneland, Unn: Det norske dialektlandskapet, Oslo: Cappelen Damm Akademisk, 2012.
  • Skjekkeland, Martin: Dialektar i Noreg. Tradisjon og fornying, Kristiansand: Høyskoleforlaget, 2005.

Kommentarer (2)

skrev Audun Dybdahl

Hei! Som fosning synes jeg boken Kristin Melum Eide m. fl.: Fosenmåla, Museumsforlaget 2017, bør være med på litteraturlisten. MVH Audun Dybdahl

skrev Martin Skjekkeland

Boka til Kirsten Melum Eide om Fosenmåla (2017)er på plass under trønderske dialekter. Martin Skjekkeland

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg