rettshistorie

På 1800-tallet byrja historikarar å studera dei norske mellomalderlovene. I perioden 1835–1837 reiste Rudolf Keyser og Peter Andreas Munch rundt på stortingsstipend til bibliotek og samlingar i Skandinavia for å laga avskrifter av mellom anna landslova, med tanke på ei kjeldekritisk utgjeving på norrønt. landslova vart publisert i 1848 i andre bandet av det fem band store verket Norges gamle Love som kom ut i perioden 1846–1895. Rudolf Keyser og Peter Andreas Munch førte systematisk oversikt over kva variasjonar ein fann i dei ulike manuskripta. Det gjorde dei med å setja inn eit fotnoteteikn i teksten for å markera ein variasjon. Deretter oppgav dei i fotnoten kva variasjonar ein fann i ulike manuskript. For at eit slikt system skulle fungera reint praktisk, laga Keyser og Munch ei ordning der alle manuskript fekk ein bostavkode. Fyrste bokstaven er enten G, F, E eller B alt etter om manuskriptet var skrive for å brukast på Gulating, Frostating, Eidsivating eller Borgarting. Det er normalt å omtala kvar av desse manuskriptgruppene inndelt etter lagdøme, som redaksjonar. Deretter er manuskripta gjeven ein bokstav frå a og utetter for å skilja dei innan kvar redaksjon.

Keyser og Munchs arbeid med mansuskript
Nasjonalbiblioteket.

Artikkelstart

Tema for rettshistoria er rettens historie. Rettshistorie er både eit rettsvitskapleg og historievitskapleg fagfelt.

Innan rettsvitskapen er rettshistorie eit gjennomgåande fagfelt, som vil seia at det ikkje er avgrensa til einskilde rettsområde som til dømes strafferett, prosessrett, forvaltningsrett eller erstatningsrett. Dette er ein status rettshistoria deler med andre rettsvitskaplege fagfelt som til dømes rettsfilosofi, rettssosiologi og rettsøkonomi. Rettshistorie vert av den grunn gjerne forstått innan rettsvitskapen som eit perspektivfag, eller som eit bindestreksfag som binder saman rettsvitskapen med andre vitskapar. Dette i motsetnad til fagfeltet rettsvitskap, som handsamar rettsreglar innan sitt felt.

Innan historievitskapen er rettshistorie eit fagfelt med ein eigen innfallsvinkel til samfunnet, på same måte som til dømes politisk historie, sosialhistorie og økonomisk historie. Men rettshistorie er òg eit profesjonshistorisk fagfelt på same måte som medisinsk historie. Det vil seia at det i staden for å gjera teneste som ein innfallsvinkel til samfunnet, vert undersøkt og formidla som ein eigen sfære i samfunnet. Ei rad filologar har arbeidd historisk med rettshistoriske tema frå mellomalderen.

Ein kan dela rettshistoria opp i ein indre og ytre rettshistorie. Den indre rettshistoria handsamar til dømes retten sine institusjonar, rettsvitskapen og rettskjeldene. Dette er gjerne tema for den rettsvitskaplege rettshistoria. Den ytre rettshistoria handsamar til dømes retten sin sosiale funksjon og konsekvensar, rett som politisk instrument og rett som kulturuttrykk. Dette er gjerne tema i den historievitskaplege rettshistoria.

Rettshistoria si historia

Verket Lovenes ånd frå 1748 av Charles Montesquieu er ein viktig del av bakgrunnen for at rettshistorie vaks fram som eit eige fagfelt. Her presenterte Montesquieu ideen om at gjeldande rett best kan forståast gjennom å undersøkja korleis den har vakse fram opp gjennom historia.

Det er i denne tradisjonen vi må forstå utgjevinga av norske lover frå 1103 til 1669 av Hans Paus i tobindsverket Samling af gamle norske Love frå 1751–1752. Verket var grunnlaget for at fleire juristar og historikarar gav rettshistoriske bidrag fram mot 1814, og slik var med å skapa ein norsk, politisk identitet. Det rettshistoriske tidsskrift Samlingar af juridiske og historiske Materier vart gjeve ut av Lortentz Ewensen i Trondheim mellom 1784 og 1786.

I løpet av 1800-talet var rettshistorie ein av byggesteinane i den nasjonale sjølvforståinga. I dette hundreåret vart rettshistorie òg for alvor noko meir enn mellomalderrettshistorie. Det var likevel forsking på denne perioden som dominerte. Rudolf Keyser og Peter Andreas Munch gav ut norske mellomalderlover i trebindsverket Norges gamle love i 1846–1849. Viktige rettshistoriske bidrag vart gjeve av Keyser og Munch sjølve, ved sida av Frederik Brandt, Ludvig Maribo Benjamin Aubert, Ernst Sars, Torkel Aschehoug og Ebbe Hertzberg. Det at norsk mellomalderrett no var lett tilgjengeleg (trykt) på norrønt, gjorde at tyske forskarar som til dømes Jacob Grim, Karl von Amira og Konrad Maurer òg kom med viktige forskingsbidrag.

Dersom 1800-talet kan seiast å ha vore den rettsvitskaplege rettshistoria sitt hundreår, så vart 1900-talet dominert av den historievitskaplege og filologiske rettshistoria. Sentrale bidrag vart gjevne av Jens Arup Seip, Knut Helle, Else Mundal, Hilde Sandvik og Erling Sandmo. Ikkje minst vart òg rettspraksis, særleg frå tidleg moderne tid frå 1536 til 1814, inngåande rettshistorisk studert. Innan rettsvitskapleg rettshistorieforsking opna Dag Michalsen opp eit nytt fagområde gjennom sine studiar av norsk rettvitskap på 1800-talet.

På 2000-talet har internasjonaliseringa av retten, og ei rettsleggjering av samfunnet, gjort at rettshistorie har vakse som fagfelt både innan retts- og historievitskapen. Innan rettsvitskaplege rettshistorie har ein for fyrste gong sidan 1800-talet hatt fleire professorar som arbeider innan fagfeltet.

Litteratur

Eit bidrag til rettshistoria si historie er gjeven av Dag Michalsen i artikkelen «Rettsvitenskapens rettshistorie – norsk rettsvitenskap og middelalderrettshistorien 1850–1910», trykt i Tidsskrift for Rettsvitenskap i 2002. Det same har Jørn Øyrehagen Sunde gjort i artikkelen «Historiske argument i juridisk argumentasjon», publisert i P.A. Munch – Historiker og nasjonsbygger frå 2012.

Samla rettshistoriske framstillingar finn ein i Forelæsninger over den norske retshistorie av Fredrik Brandt frå 1880–1883, Udsigt over den norske rets historie frå 1898–1907 av Absalon Taranger, Rettssoga 1 utgjeven i 1970 av Knut Robberstad, Speculum legale – rettsspegelen: Ein introduksjon til den norske rettskulturen si historie i eit europeisk perspektiv frå 2005 av Jørn Øyrehagen Sunde, og Rett – en internasjonal historie frå 2011.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer (3)

skrev Jonas Jørstad

Jeg har oppdaget at Østfold og Follo er overført fra Borgarting til Eidsivating lagmannsrett. Det som da gjenstår av Borgarting, er etter det jeg kan forstå gamle Buskerud, Oslo, og Asker og Bærum. Dermed ligger det aller meste av det gamle Borgartinget utenfor det nåværende Borgartings område; nemlig i Eidsivating og Agder. Borgartings historiske sentrum, Borg (Sarpsborg), ligger milevis fra det nåværende Borgartinget. Burde ikke den nye lagmannsretten for Buskerud og Oslo finne et annet, og mer dekkende navn?

svarte Jørn Øyrehagen Sunde

Lagmannsrettane vart innført på ny med straffeprosesslova som domstolar som skulle handsama dei nye jurysakene. Lekmannsdeltakinga i norske domstolar vart sterket redusert i 1797, og då vart òg dei gamle lagmannsrettane med røter i Landslova av 1274 avskaffa. Samstundes vart lekmannsdeltaking i domstolane eit stort tema etter den franske revolusjon i 1789, men då ikkje i form av meddomsmenn, slik praksis hadde vore i Norge, men i form av ein jury. Dette vart diskutert alt på Eidsvoll i 1814, og seinare på heile 1800-talet før Venstre fekk det innført med ny straffeprosesslov i 1887. Eit viktig argument var at ein hadde hatt ein jury etter Landslova av 1274. Difor burde ein innføra òg domstolsordninga som juryordninga hadde vore ein del av. Dermed fekk ein på ny lagmannsrettar i Norge. Fordi det var eit poeng at den nye ordninga skulle korrespondera med den mellomalderske, fekk dei òg namn og område som tilsvarte dei gamle lagmannsregionane Gulating, Frostating, Eidsivating og Borgarting. I tillegg vart Hålogaland lagmannsrett oppretta, og historisk var det ikkje heilt feil: det hadde vore ein ganske så sjølvstendig lagmann med sete fyrst i Vågan og så på Steigen i mellomalderen. Desse domstolane var altså reine jurydomstolar, men med tvistelova av 1915 handsama dei òg sivile saker, ofte med meddomsmenn. Men frå dette tidspunktet vert det historiske mindre og mindre viktig, og det praktiske meir og meir viktig. Det ser ein alt i 1936, då ordninga med at lagmannsrettane òg skulle handsama sivile saker endeleg vart effektuert, og ein oppretta ein lagstol i Agder som fekk ein jurisdiksjonsområde som ikkje hadde røter i mellomalderen. Det har òg skjedd mange andre endringar opp gjennom åra. På grunn av det store folketalsveksten i Osloområdet, samt at mange bedrifter har Oslo tingrett som verneting, har gort at Borgarting lagmannsrett har fått alt for mange saker. I staden for å gjera denne lagmannsretten lagt større enn dei andre lagmannsrettane i Norge, har ein i staden valt å overføra deler av Borgarting sitt jurisdiksjonsområde til den mindre travle Eidsivating. Akkurat som det var praktiske omsyn som gjorde at ein avskaffa juryordninga frå 1887 i 2017, er det altså praktiske omsyn som gjer at ein justerer lagmannsrettane sine jurisdiksjonsgrenser, og ikkje historiske omsyn.

skrev Jonas Jørstad

Takk for interessant forklaring. Eg skjønar godt grunngjevinga for å gjera Borgarting mindre. Etter fleirtalet i domstollkommisjon si vurdering (NOU 2019:19) kunne jo Borgarting ha vore endå mindre, berre området frå Ringerike til Oslo. Det blir altså langt vekt på at utviklinga av dei moderne lagmannsrettane har vore slik at den historiske koplinga til rettsskipinga i mellomalderen er broten, og at det slik sett ikkje betyr noko kvar namnet Borgarting blir brukt. Undringa mi kom berre av det reint geografiske, at lagdømmet nesten har flytta seg vekk frå det geografiske utgangspunktet. Jamfør at Borg biskedømme og Borgarting lagdømme, begge med namn frå (Sarps)Borg, nå ikkje ein gong overlappar einannen. Men namnet skjemmer ingen, så det går sikkert bra.

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg