Konjunktiv – også kalla subjunktiv – er eit trekk i den grammatiske kategorien modus. Ulike modusar (modi) uttrykkjer korleis talaren tek stilling til det som blir sagt. Modus er nær knytt til verbet, og er uttrykt gjennom bøying eller ein perifrastisk konstruksjon. 

Termen konjunktiv blir nytta på varierande måte i ulike språk, men i mange europeiske språk blir han nytta om ein tredje modus attåt indikativ og imperativ. Dersom eit språk har desse tre modusane (modiane), kan tilhøvet mellom dei framstellast slik:

  • indikativ: Talaren meiner at det som blir sagt, er eit faktum.
  • imperativ: Talaren gjev ordre om at det som blir sagt, skal bli eit faktum.
  • konjunktiv: Talaren meiner at det som blir sagt, ikkje treng vere eit faktum. Det er tenkt, uverkeleg, mogeleg, ønskjeleg eller andrehands informasjon.

Skiljet mellom indikativ og konjunktiv blir ofte framstelt som eit skilje mellom realis ‘verkeleg’ og irrealis ‘uverkeleg’.

I somme språk blir konjunktiv nytta om ein fjerde modus attåt indikativ, imperativ og optativ, der dette siste uttrykkjer at talaren ønskjer at det som blir sagt, skal bli tilfelle. Ei meir presis framstelling av konjunktiv må ta utgangspunkt i særskilde språk, og nedanfor skal vi sjå nærmare på tilhøva i tysk og nygresk. Artikkelen blir avslutta med nokre merknader om norsk og nordsamisk.

Tysk uttrykkjer modus gjennom verbbøying og skil mellom konjunktiv I og konjunktiv II. Konjunktiv I er danna frå indikativ presens og konjunktiv II frå indikativ preteritum, som vist med dei relevante formene i 3. person eintal av verbet gehen ‘gå’ med subjektet sie ‘ho’:

  • indikativ presens: sie geht → konjunktiv I: sie gehe
  • indikativ preteritum: sie ging → konjunktiv II: sie ginge

Konjunktiv I blir mellom anna nytta i ein del faste formuleringar og uttrykkjer ønske og oppmoding, som i denne setninga, der lebe er konjunktiv I av leben ‘leve’ (BA = bunden artikkel; KI = konjunktiv I):

  • Es lebe der König! 
  • det leve.KI BA konge
  • ‘Leve kongen!’

Konjunktiv II uttrykkjer at talaren føresteller seg noko som ikkje er tilfelle, som i denne setninga, der wäre er konjunktiv II av sein ‘vere’, og der talaren får fram at ho/han ikkje kom for seint (KII = konjunktiv II):

  • Heute wäre ich fast zu spät gekommen.
  • i.dag vere.KII eg nesten for seint komen
  • ‘I dag kom eg nesten for seint.’

Konjunktiv II er særskilt vanleg i vilkårskonstruksjonar som uttrykkjer noko uverkeleg (irrealis), som i denne setninga, der talaren ikkje har tid og ikkje blir med:

  • Wenn ich Zeit hätte, käme ich mit.
  • dersom eg tid ha.KII, kome.KII eg med
  • ‘Dersom eg hadde tid, hadde eg blitt med.’

Konjunktiv I blir òg nytta ved indirekte tale, nettopp for å få fram at talaren presenterer andrehands informasjon:

  • Er sagt, er wisse den Weg. 
  • han seier, han vite.KI BA veg
  • ‘Han seier at han veit vegen.’

Konjunktiv II kan nyttast i staden for konjunktiv I når konjunktiv I er lik indikativ presens eller når talaren vil uttrykkje at ho/han tvilar på andrehandsinformasjonen:

  • Er sagt, er wüsste den Weg. 
  • han seier, han vite.KII BA veg
  • ‘Han seier at han veit vegen (men det trur eg ikkje på).’

Medan konjunktiv i tysk er uttrykt gjennom verbbøying, uttrykkjer nygresk konjunktiv perifrastisk ved hjelp av partiklane να na og ας as, som står føre verbet. Det einaste som kan stå mellom desse partiklane og verbet, er nektingspartikkelen μη(ν) mi(n) og trykkveike pronomen.

I hovudsetning uttrykkjer konjunktiv ønske eller oppmoding (BA = bunden artikkel; KNJ = konjunktiv):

  • Να ζήσει ο βασιλιάς!
  • na zísi o vasiliás
  • KNJ lever BA konge
  • ‘Leve kongen!’
  • Να μην τον καλέσουμε.
  • na min ton kalésume
  • KNJ ikkje han vi.inviterer
  • ‘Ikkje lat oss invitere han.’

Konjunktiv blir nytta i leddsetningar etter verb som tyder ‘ønskje’, ‘håpe’, ‘love’, ‘føreslå’, ‘prøve’, ‘kunne, vere mogeleg’, og ‘måtte, vere naudsynt’, sanseverb som ‘sjå’, ‘høyre’, ‘føle’ og ‘førestelle seg’ og verb som tyder ‘byrje’, ‘halde fram’ og ‘slutte’. Her er to døme:

  • Ελπίζω να έρθω αύριο. 
  • elpízo na érθo ávrio
  • eg.vonar KNJ eg.kjem i.morgon
  • ‘Eg vonar at eg kjem i morgon.’
  • Είναι δυνατόν να μη με θυμούνται; 
  • íne ðinatón na mi me θimúnde?
  • er mogeleg KNJ ikkje meg dei.hugsar
  • ‘Er det mogeleg at dei ikkje hugsar meg?’

Konjunktivpartikkelen ας as har ein del andre bruksmåtar enn να na, til dømes å uttrykkje eit ønske om at noko ikkje hadde hendt i fortida:

  • Ας μην τον άκουγες. 
  • as min ton ákujes
  • KNJ ikkje han du.høyrde.på
  • ‘Om du berre ikkje hadde høyrt på han.’

Medan konjunktiv var vanleg i norrønt og framleis er det i islandsk, har moderne norsk berre verbformer som kan kallast konjunktiv i ein del faste uttrykk som Leve kongen! og eidar som fa(nd)en skjere, fa(nd)en gale og fanden partere meg. bokmål har desse konjunktivane same form som infinitiv, medan dei på nynorsk skil seg frå infinitiven, som i motsetnad til konjunktiven også kan ende på -a.

I omsetjingar av Bibelen til dansk, riksmål (det vil seie bokmål før 1929) og eldre bokmål er konjunktiv nytta i Fadervår (Matt 6, 9–13) for å uttrykkje ønske eller ordre – jamfør bokmålsomsetjinga til Bibelselskapet frå 1930, der vorde, komme og skje er konjunktivformer: Helliget vorde ditt navn; komme ditt rike; skje din vilje. 

I 1 Mos 1 uttrykkjer Gud seg med fleire konjunktivar på både bokmål og nynorsk. I nynorskomsetjinga frå 1978/85 står det: Då sa Gud: «Det verte ljos!» Så vart det ljos. Og på bokmål frå same året: Da sa Gud: «Det bli lys!» Og det ble lys. Nynorsk verte og bokmål bli er her konjunktivformer. Gud nyttar her konjunktiv for å gje ein ordre. Det er eit vanleg fenomen i mange språk at konjunktiv blir nytta for å gje ordrar i 3. person, oftast i mangel av 3. person imperativ.

På nynorsk blir konjunktiv av verbet gje(va) nytta i konjunktiv for å uttrykkje ønske: Gud gjeve det er sant!. Imperativen gjev blir nytta med same tyding: gjev det er sant! og gjev eg var i eit varmare land!

Den norske samiskforskaren Konrad Nielsen (1875–1953) skil i Lærebok i lappisk. 1. Grammatikk (Oslo 1926–1929) mellom indikativ, konjunktiv og imperativ i skildringa av det nordsamiske verbsystemet. Det finst to “arter av konjunktiv”, nemleg potensialis og kondisjonalis, og i § 463 skriv han:

  • I motsetning til indikativ, som er virkelighetens modus, betegner begge arter konjunktiv, potentialis og kondisjonalis, en tenkt handling: potentialis en tenkt handling som mulig gjenstand eller gjenstand for formodning, kondisjonalis en tenkt handling som betinget eller som gjenstand for ønske.

Potensialis kan illustrerast med denne setninga (PT = potensialis):

  • Maid gulažat doppe, de it galgga jáhkkit. 
  • kva du.høyrer.PT der, så du.ikkje skal tru
  • ‘Kva du enn måtte høyre der, så skal du ikkje tru det.’

– og kondisjonalis med denne vilkårskonstruksjonen (KN = kondisjonalis):

  • Mávssášin dan, go don gáibidivččet. 
  • eg.betalte.KN det, om du du.kravde.KN
  • ‘Eg ville betale det om du kravde det.’

(Dei to samiske setningane er henta frå grammatikken til Konrad Nielsen, men rettskrivinga er modernisert.)

Samisk har imperativformer i alle personar og tal, og nyttar 3. person eintal imperativ i Fadervår og i 1 Mos 1 når Gud gjev ordre om at det skal bli lys (jamfør omtalen i avsnittet Konjunktiv i norsk ovanfor).

Foreslå endringer i tekst

Foreslå bilder til artikkelen

Kommentarer

12. mai 2011 skrev Magnus Fagernes Ivarsen

Setningen om at k. i skandinaviske språk kun er bevart i faste uttrykk bør inkludere at konjunktiv lever i beste velgående på islandsk

1. august 2011 svarte Kjell-Olav Hovde

Hei og takk for innspill. I teksten står det:Konjunktiv er i nyere språk bevart i f.eks. de romanske språk og tysk og også i islandsk. Delsetningen om faste uttrykk gjelder kun fastlandsskandinavia.

Har du spørsmål til artikkelen? Skriv her, så får du svar fra fagansvarlig eller redaktør.

Du må være logget inn for å kommentere.