dopplereffekt

Dopplereffekt

Dopplereffekt (akustisk). Til venstre: Lydkjelda L ligg i ro i stille luft, og bølgjelengda og dermed frekvensen til den tonen L sender ut, er den same for person A som for person B. Til høgre: Lydkjelda flyttar seg raskt bort frå person A mot person B. A vil no høyre ein lågare tone enn B. I figuren er lydbølgjene, som eigentlig er longitudinale, framstilte med transversale bølgjer.

Av /Store norske leksikon ※.

Artikkelstart

Dopplereffekt er det fenomenet at frekvensen til ei lyd- eller lysbølgje er avhengig av kor fort observatøren og kjelda flyttar på seg i forhold til kvarandre.

Faktaboks

Uttale
dˈopplereffˈekt
Etymologi

Oppkalla etter Christian Andreas Doppler

Eit godt døme er lyden av eit lokomotiv som fløytar. Når toget nærmar seg, tek øyret imot fleire svingingar per sekund enn når det fjernar seg. Du høyrer difor ein høgare tone når toget kjem mot deg. Idet lokomotivet passerer, skiftar tonen til ein djupare.

Bruk

Dopplereffekten er svært viktig i astronomien, då han gjer det mogleg å måle farten til ein himmellekam i synslinjeretninga. Dersom spektrallinjene er forskyvde mot raudt (lågare frekvens), fjernar himmellekamen seg. Er dei forskyvde mot blått, nærmar han seg. Storleiken på forskyvinga aukar med farten.

Det er påvist at linjene i lys frå fjerne galaksar stort sett er forskyvde mot lågare frekvensar, og at denne såkalla raudforskyvinga aukar med aukande avstand (Hubbles lov). Ut frå dopplereffekten blir dette tolka slik at dei fjerntliggjande galaksane er på veg bort frå solsystemet vårt i stor fart. Det vil seie at universet utvidar seg.

Dopplereffekten kan òg brukast for å bestemme farten av enkeltatom eller atomkjernar. Spektrallinjene frå atom i uordna, termisk rørsle vil få eit visst tillegg i breidda si – dopplerforbreiing (bokmål: «dopplerforbredning») – fordi dopplerforskyvinga blir ulik frå atom til atom.

Teknisk blir dopplerforskyving av radarbølgjer brukt til fartsmåling av bilar, fly og rakettar. Radarbølgjer som blir kasta tilbake frå eit objekt som kjem mot sendaren, får på grunn av dopplereffekten høgare frekvens enn den utsende bølgja, og ved å samanlikne dei to frekvensane, kan farten til objektet målast svært nøyaktig.

Ein annan måte å bruke dopplereffekten på, er dopplernavigasjon.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg