bunadskategoriar

Kvinnebunadene fra Øvre Hallingdal er i kategori 1 (ubroten tradisjon frå folkedrakt til bunad)

Jentepannelin, Øvre Hallingdal
Av /Norsk bunadleksikon.

Kvinnebunadene fra Hardanger er i kategori 1 (ubroten tradisjon frå folkedrakt til bunad)

Kvinnebunader fra Hardanger
Av /Norsk bunadleksikon.

Beltestakken er i kategori 2 (nesten ubroten tradisjon frå folkedrakt til bunad)

Beltestakk fra Midt-Telemark
Av .
Skjælestakken fra Tinn er i kategori 3 (rekonstruerte bunader)
Skjælestakk fra Tinn
Av .

Artikkelstart

Bunadskategoriane er ei inndeling av norske bunader og folkedrakter, laga av Norsk institutt for bunad og folkedrakt.

Kategoriane vart brukt fyrste gong i informasjonsheftet Norske bunader – bakgrunn rekonstruksjon bruk i 1979 og er truleg utarbeidd av Åse Lange i det som då heitte Landsnemnda for bunadsspørsmål. Dei er bygd på korleis Ulla Centergran, svensk professor i etnologi, definerer bunad med utgangspunkt i kva som blir brukt som bunad i dag og både frie komposisjonar og vitenskapelege rekonstrusjonar er med. Inndelinga er bygd på det historiske aspektet ved bunaden og kva kjeldegrunnlag dei einskilde bunadane er laga etter. Det er viktig å merka seg at kategoriane ikkje seier noko om kor fin eller kor rett ein bunad er. Fleire av bunadane i kategori fire og fem vart utvikla for over 100 år sidan og har vore særs viktige for den levande norske bunadtradisjonen.

Inndelinga vert i dag brukt i fagmiljøet, men dei fleste bunadbrukarar bruker dei ikkje. Det kan ha samanheng med at kategoriane kan vera flytande og to variantar av same bunad kan vera i kvar sin kategori. For folk flest er den personlege tilnærminga til eigen bunad viktigare enn historisk tilknyting, og ein nedarva familiebunad kan ha stor personleg verdi sjølv om han er plassert i kategori fem.

Kategoriane

Kategori 1

Dette er bunader som representerer siste lekk i ei folkedraktutvikling. Nokre plasser i Noreg held den lokale klesskikken seg lengre og særleg blant kvinner hende det at folkedrakta gjekk fra kvardagsklede til sundagsfint og så til bruk ved fest og høgtid. Slik gjekk ikkje drakta ut av bruk før ho etter kvart fekk ny interesse og funksjon som bunad. Dømer på dette er Hardangerbunaden og livkjolane frå Gudbrandsdalen.

Kategori 2

Dette er bunader som har bakgrunn i ei folkedrakt som var gått av bruk, men som ikkje var gløymd. Mange visste korleis bunaden måtte vere i store drag, og til dels tok ein i byrjinga i bruk gamle plagg. Eit god døme på denne kategorien er beltestakken frå Midt-Telemark som gjekk ut av bruk rundt 1900, men vart teken opp att rundt 1960.

Kategori 3

Dette er bunader som er systematisk rekonstruerte på grunnlag av bevarte, gamle folkedraktplagg, som er frå same område og periode og har høyrt til same drakttype. Alle andre kjelder som kan fortelje om drakttypen, til dømes skriftlege opplysningar, biletstoff og munnleg tradisjon, er nytta.

Ein slik rekonstruksjon er til dømes manns- og kvinnebunad frå Hedemarken. Desse bunadane syner den lokale draktskikken slik han var rundt år 1800.

Kategori 4

Dette er bunader som er laga på grunnlag av eit tilfeldig og mangelfullt gamalt draktmateriale. Dei delane ein ikkje fann førebilete til, har ein utforma i stil med resten av drakta. Raudtrøyebunaden frå Aust-Telemark er blant desse bunadane. Sjølv om denne bunaden er frå eit distrikt med ein lang folkedrakttradisjon er likevel bunaden utarbeidd slik samtida meinte ein bunad skulle sjå ut og utan fokus på historisk samanheng.

Kategori 5

Dette er bunader som heilt eller delvis er fritt komponerte. Enkelte av desse bunadene har trekk frå folkedraktmaterialet, medan andre har henta inspirasjon frå ulike typar gjenstandar eller plagg. Svært mange av dei broderte buandane frå fyrste halvdel av 1900-tallet er i denne kategorien. Dette var ei tid med særs sterk bunadbegeistring og nær sagt kvar ei bygd ville ha si eiga drakt, og gjerne med ullbroderi.

Gudbrandsdalen festdrakt som har inspirasjon frå ein stakkNorsk Folkemuseum og kvinnebunadene frå Romerike med mønster fra hestedekken, sko og løslomme er gode døme på denne kategorien.

Bunader etter kategori

Kategori 1 (ubroten tradisjon)

Kategori 2 (nesten ubroten tradisjon)

Kategori 3 (rekonstruerte bunader)

Kategori 4 (laga etter tilfeldig/mangelfult materiale)

Kategori 5 (frie komposisjonar)

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarer

Kommentaren din publiseres her. Fagansvarlig eller redaktør svarer når de kan.

Du må være logget inn for å kommentere.

eller registrer deg